Су үнемдеу қарқыны үш есеге жуық өсті.
Қазақстанда заманауи суару технологиялары қолданылатын алқап 2023 жылғы 237,1 мың гектардан 2026 жылғы 1 қыркүйекте 702,3 мың гектарға жетті. Енді мұндай жүйелер елдегі 1,9 млн гектар суармалы жердің 36%-ын қамтып отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Үкіметтің ресми мәліметіне сәйкес, өсімнің басты тетіктерінің бірі — шаруаларға берілетін мемлекеттік қолдаудың кеңеюі. Су үнемдеу жүйелерін сатып алу және орнату шығындарын өтеу үлесі 80%-ға дейін жеткізіліп, алдағы үш жылға инвестициялық субсидияға 214,6 млрд теңге қарастырылған.
Үш жылда 237 мың гектардан 702 мың гектарға жетті
Өсім бір жылдың нәтижесі емес. 2023 жылы заманауи суару жүйелері 237,1 мың гектарда қолданылса, 2024 жылы көрсеткіш 389,9 мың гектарға, ал 2025 жылы 543,5 мың гектарға жеткен.
2026 жылдың басынан бері тағы 158,8 мың гектар алқапқа су үнемдеу технологиялары енгізілді. Соның нәтижесінде 1 қыркүйектегі жалпы көрсеткіш 702,3 мың гектар болды.
Жылдық енгізу қарқыны да өзгерді:
- 2023 жылы — шамамен 30 мың гектар;
- 2024 жылы — 152,8 мың гектар;
- 2025 жылы — 153,6 мың гектар;
- 2026 жылдың басынан бері — 158,8 мың гектар.
Яғни жыл сайын шамамен 150 мың гектарды жаңа технологиялармен қамту межесі соңғы үш жылда іс жүзінде тұрақты қарқынға айналған.
Тамшылатып суару алты есеге жуық артты
Ең жоғары өсім тамшылатып суаруда байқалады. 2023 жылы бұл технология 42,5 мың гектарда қолданылса, биыл оның көлемі 254,3 мың гектарға жеткен. Бұл — шамамен алты есе өсім.
Жаңбырлатып суару аумағы да екі еседен астам ұлғайып, 188,3 мың гектардан 379 мың гектарға жетті.
Тек 2026 жылдың өзінде:
- тамшылатып суару — 86,5 мың гектарға;
- жаңбырлатып суару — 65,9 мың гектарға енгізілді.
Өсім әсіресе суармалы егіншілікке тәуелді оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлерде байқалады. Биыл жаңадан қамтылған 158,8 мың гектардың шамамен 50 мыңы Түркістан облысына тиесілі. Алматы облысында — 25,5 мың, Қызылорда облысында — 19,2 мың, Жетісуда — 11,8 мың, Жамбыл облысында 10,2 мың гектар.
543 мың гектар 874 млн текше метр суды үнемдеді
Мұндағы негізгі көрсеткіш тек гектар саны емес, нақты үнемделген су көлемі.
2025 жылдың қорытындысында заманауи суару жүйелері 543,5 мың гектарды қамтып, 874 млн текше метр суды үнемдеуге мүмкіндік берген. Су үнемдеу технологиялары су шығынын орта есеппен 20–30%-ға қысқарта алады, бірақ нақты нәтиже дақылға, климатқа, топыраққа, жер бедеріне және шаруашылықтың суару жүйесіне байланысты.
Бұл технологиялар тек көкөніс пен бақша өнімдерінде қолданылып жатқан жоқ. Қамтылған алқаптардың шамамен 30%-ы мал азығы дақылдарына, 20%-ы дәнді дақылдарға, 19,5%-ы көкөніске тиесілі. Суды көп қажет ететін күріш пен мақтаның үлесі — 20,3%.
2030 жылы жылына 2,2 млрд текше метр су үнемделмек
Үкіметтің жоспары бойынша, қазіргі 702,3 мың гектар түпкі меже емес.
2027 жылы су үнемдеу технологияларымен қамтылған жерді 912,2 мың гектарға жеткізу көзделген. Есеп бойынша, бұл жылына шамамен 1,428 млрд текше метр суды үнемдеуге мүмкіндік береді.
Одан кейін көрсеткіш:
- 2028 жылы — 1,1 млн гектар және 1,721 млрд текше метр;
- 2029 жылы — 1,2 млн гектар және 1,975 млрд текше метр;
- 2030 жылы — 1,3 млн гектар және 2,2 млрд текше метр суға жетуге тиіс.
2030 жылғы жоспар орындалса, үнемделетін су көлемі суаруға пайдаланылатын судың шамамен 30%-ына тең болады.
Шаруаларға 214,6 млрд теңге қарастырылған
Технологияны жаппай енгізудің екінші жағы — оның құны. Сондықтан мемлекет шаруалардың бастапқы инвестициялық шығынының басым бөлігін өтеуге көшті.
Су үнемдеу жүйелерін сатып алу және орнатуға жұмсалған шығындарды өтеу үлесі 60%-дан 80%-ға дейін артты. Мұндай технологияларды пайдаланатын шаруалар үшін суару суының құнын субсидиялау көлемі де ұлғайтылған.
2026–2028 жылдары инвестициялық субсидиялауға 214,6 млрд теңге қарастырылған:
- 2026 жылы — 58,5 млрд теңге;
- 2027 жылы — 74,6 млрд теңге;
- 2028 жылы — 81,5 млрд теңге.
Ал алдыңғы үш жылдық кезеңде бұл мақсатқа 54,6 млрд теңге бағытталған. Демек, жаңа кезеңдегі қаржыландыру шамамен төрт есе жоғары.
Басымдық Жамбыл, Қызылорда және Түркістан облыстарына беріліп отыр. Үш өңірде шамамен 905 мың гектар суармалы жер бар әрі олар трансшекаралық су ресурстарына едәуір тәуелді.
Қазақстанда суару жабдығын шығаратын жеті зауыт бар
Сұраныстың өсуі ішкі өндірісті де кеңейтті. Соңғы екі жылда су үнемдейтін суару жабдықтарын шығаратын қазақстандық кәсіпорындар саны төрттен жетіге жеткен.
Оның үшеуі Түркістан облысында, екеуі Астанада, біреуі Алматыда және тағы біреуі Атырау облысында орналасқан.
Жеті кәсіпорынның жиынтық қуаты жылына 3 390 жаңбырлатқыш машина шығаруға мүмкіндік береді. Бұл шамамен 205 мың гектар жерді суаруға жеткілікті. Ал елдегі жылдық сұраныс 1 000–1 200 машина шамасында.
2026 жылдың басынан бері шаруалар 65,6 мың гектарға арналған 1 010-ға жуық жаңбырлатқыш машина сатып алған. Яғни су үнемдеу саясаты енді тек су шығынын қысқарту құралы емес, отандық ауыл шаруашылығы техникасы нарығына да тұрақты сұраныс қалыптастырып отыр.
Бұған дейін біз Қазақстанның су инфрақұрылымын жаңғырту аясында 42 су қоймасын салып, 14,5 мың шақырым каналды жаңғыртуды жоспарлап отырғаны туралы жазған едік. Бұл бағдарламада да су үнемдеу технологияларын 2030 жылға қарай 1,3 млн гектарға жеткізу негізгі бағыттардың бірі ретінде көрсетілген.
