Кітап оқу қайта күн тәртібінде.
Қазақстанда оқу мәдениетін күшейтуге бағытталған бастамалар жүріп жатқан тұста кітаптың адамға нақты не беретіні туралы мәселе де өзекті бола түсті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 16 мамырда «Кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды. Құжатта оқу мәдениетін насихаттау, Ұлттық цифрлық кітапхана платформасын құру және 2027–2031 жылдарға арналған «Зерделі ұлт» тұжырымдамасын әзірлеу қарастырылған. Ақорданың ресми құжаты
Осы тақырыпқа арналған Facebook-тегі авторлық жазбада кітап оқудың пайдасы тек ақпарат алумен шектелмейтіні айтылады. Негізгі мәселе — адамның ұзақ мәтінді түсінуі, салыстыруы және ақпаратты талдай білуі.
facebook.com/erzan.zaubaj
Көп оқу сөздік қорды кеңейтуге көмектеседі
Кітап оқығанда адам жаңа сөзді жеке күйінде емес, сөйлем мен оқиға аясында кездестіреді. Бұл сөздің мағынасын, қолданылатын орнын және тілдік құрылымды табиғи түрде меңгеруге мүмкіндік береді.
2024 жылы Cognition журналында жарияланған зерттеу кітаппен тұрақты жұмыс істеу сөзді тану және тілдік дағдылармен байланысты екенін көрсетті. Зерттеушілер көп оқитын адамдарда сөздік қор, емле және мәтінді түсіну көрсеткіштері жоғары болатыны жөніндегі бұрыннан белгілі байланысты да атап өтеді. Зерттеу PubMed базасында
Бұл әсіресе ойын жазбаша әрі нақты жеткізу қажет адамдар үшін маңызды. Сөз көп болған сайын мәтінді күрделендіру міндетті емес, керісінше дәл сөзді табу оңайырақ болады.
Ұзақ мәтін ойды бір арнада ұстайды
Кітаптың қысқа видеодан немесе бірнеше сөйлемдік посттан бір айырмашылығы бар: оқырман оқиғаны, дәлелді немесе автордың логикасын бірнеше бет бойы есте ұстап отыруы керек.
Мәтінді түсіну үшін зейін, жұмыс жады және мағыналық байланыстарды сақтау қатар іске қосылады. Жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеулер де зейінді бақылау мен мәтінді түсіну арасында байланыс бар екенін көрсеткен.
Сондықтан ұзақ мәтінді жүйелі оқу ақпаратты бірнеше секунд сайын ауыстырып отыратын контенттен өзгеше интеллектуалдық жүктеме береді.
Көркем әдебиет басқа адамның көзқарасын түсінуге ықпал етуі мүмкін
Кітап оқудың жиі айтылатын артықшылықтарының бірі — кейіпкердің жағдайын, таңдауын және сезімін ішінен бақылау мүмкіндігі.
2024 жылы жарияланған ірі метаталдауда 70 эксперименттегі 371 нәтиже сараланып, көркем әдебиет оқудың когнитивтік әсері жалпы алғанда шағын болғаны анықталды. Ең айқын байланыс эмпатия мен өзге адамның ойын түсінуге қатысты көрсеткіштерден байқалған. Метаталдаудың толық сипаттамасы
Бұл жерде кітапты әмбебап «ақыл өсіретін құрал» деп қабылдау дұрыс емес. Ғылыми деректер әсердің бар екенін көрсеткенімен, оның көлемі үлкен емес және оқылатын мәтінге, адамға және салыстыру тобына байланысты өзгереді.
Бір кітап білімді жүйеге келтіруге мүмкіндік береді
Әлеуметтік желідегі қысқа жазба көбіне бір фактіні немесе бір пікірді ғана береді. Кітап авторға тақырыптың тарихын, себептерін, қарсы аргументтерін және салдарын бір құрылымда көрсетуге мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан кітаптың басты артықшылығы көлемінде емес, ақпараттың байланысында.
OECD сауаттылықты мәтінді жай оқи алу емес, оны түсіну, бағалау және қолдану қабілеті ретінде қарастырады. Ұйымның мәліметінше, сауаттылық деңгейінің жоғары болуы бірқатар экономикалық және әлеуметтік нәтижелермен байланысты. OECD-нің ересектер сауаттылығы жөніндегі материалдары
Кітап оқу сыни ойлауға автоматты түрде үйретпейді
Көп кітап оқыған адамның кез келген ақпаратты бірден дұрыс бағалайтынына кепілдік жоқ.
Алайда әртүрлі авторлардың бір тақырыпты қалай түсіндіретінін салыстыру адамды дерек пен пікірдің айырмасын байқауға, дәлелдерді тексеруге және қайшылықтарды көруге жаттықтыра алады.
Бұл жерде кітап саны емес, оқу тәсілі шешуші рөл атқарады. Бір ғана көзқарасты қайталайтын ондаған кітап оқу бірнеше сенімді дереккөзді салыстырудан тиімді болмауы мүмкін.
Кітап оқымайтын адам міндетті түрде ұтылады деу қате
Білім алудың жолы кітаппен бітпейді.
Ғылыми мақалалар, сапалы дәрістер, кәсіби курстар, зерттеулер мен ұзақ форматтағы сұхбаттар да адамның білімін тереңдете алады. Сондықтан кітап оқитын және оқымайтын адамдардың арасындағы шекараны «ақылды» және «ақылды емес» деп бөлу қисынсыз.
Негізгі тәуекел басқа жерде: адам ұзақ мәтіннен, күрделі дәлелден және жүйелі ақпараттан үнемі қашатын болса, күрделі мәселені ұзақ уақыт талдау тәжірибесі азаюы мүмкін.
Қазақстанда оқу мәдениеті жеке әдеттен ұлттық жобаға айналды
«Кітап оқитын ұлт» республикалық марафоны 2026 жылғы қыркүйектен 2027 жылғы сәуірге дейін өтеді. Жоба қазақ және орыс тіліндегі екі лиганы қамтиды, ал негізгі оқу кезеңі 2027 жылғы наурызға дейін жалғасады.
Марафонның ресми платформасында жоба кітапты өз алдына мақсат ретінде емес, оқу, үйрену, ойлану және алған білімді қолдану дағдысын қалыптастыру құралы ретінде сипатталған.
Бұл тәсіл кітап оқудың пайдасын «жылына қанша кітап бітірдің?» деген есептен кеңірек қарауға мүмкіндік береді.
Кітапты талғаммен таңдау да сондықтан маңызды. Сапасыз мәтінді жүздеген бет оқу адамның білімін автоматты түрде арттырмайды. Ал жақсы кітап бір тақырыпқа ұзақ уақыт назар аударуға, автордың ойын тексеруге және өз пікіріңді қайта қарауға мүмкіндік береді.
Бастапқы жазбада да осы ойға басымдық берілген: мәселе кітаптың өзін міндетті түрде оқу емес, терең әрі сапалы ақпаратпен жұмыс істеу әдетін қалыптастыруда.
Бұған дейін біз Қазақстанда басталған «Кітап оқитын ұлт» республикалық марафонының мақсаты мен форматы туралы да жазған едік.
Тегтер: кітап оқу, кітап оқудың пайдасы, Кітап оқитын ұлт, оқу мәдениеті, зерделі ұлт, сыни ойлау, Қазақстан
