Қазақстан экономикасының ауқымы ұлғайды. 2019 жылдан бері әлеуметтік төлемдер өсті, ЖІӨ шамамен 160 трлн теңгеге жетті, ал экономиканың құрылымында өңдеу өнеркәсібі, қызмет көрсету және шағын бизнес салмағы артты, деп хабарлайды DKNews.kz.
2026 жыл бұл кезеңге жаңа саяси және экономикалық шек қойды. 15 наурызда өткен республикалық референдумға жаңа Конституция жобасы шығарылды. Жаңа мемлекеттік архитектура 1 шілдеден бастап іске қосылып, Парламенттің орнына Құрылтай, жаңа конституциялық институт — Қазақстан халық кеңесі және Вице-президент лауазымы қарастырылды. Референдумның 15 наурызда өткізілгені туралы Жарлықты Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 11 ақпанда шығарған.
Осы өзгерістер аясында Тоқаевтың Президент қызметіне кіріскеніне жеті жыл толды. Бұл кезең пандемия, жаһандық инфляция, жеткізу тізбектерінің бұзылуы және геосаяси дағдарыстармен қатар жүрді.
2019 және 2026 жылдардың негізгі көрсеткіштерін салыстыру осы жеті жылда Қазақстан экономикасының көлемі мен құрылымы қалай өзгергенін көрсетеді.
Ең төменгі жалақы екі есе өсті
Халықтың табысын сипаттайтын базалық әлеуметтік көрсеткіштердің барлығы 2019 жылғы деңгейден жоғары.
Жеті жылда:
- ең төменгі жалақы 42,5 мыңнан 85 мың теңгеге дейін өсті;
- ең төменгі мемлекеттік базалық зейнетақы 16 мыңнан 35,6 мың теңгеге дейін артты;
- ең төменгі зейнетақы 36,1 мыңнан 69 мың теңгеге жетті;
- ең төменгі күнкөріс деңгейі 29,7 мыңнан 50,9 мың теңгеге дейін көтерілді.
2026 жылға ресми түрде ең төменгі жалақы 85 мың теңге, базалық зейнетақының ең төменгі мөлшері 35 596 теңге, ең төменгі зейнетақы 69 049 теңге және күнкөріс минимумы 50 851 теңге болып белгіленген.
Номиналды көрсеткіштердегі мұндай өсімді халықтың сатып алу қабілетінің дәл сондай мөлшерде артуы деп тікелей қабылдауға болмайды. Осы аралықта Қазақстан да, әлемдік экономика да бірнеше инфляциялық толқынды бастан өткерді.
Жан басына шаққандағы ЖІӨ 2,3 есе артты
Экономиканың жалпы ауқымында да айтарлықтай өзгеріс бар.
2019 жылдың бірінші тоқсанында Қазақстандағы жан басына шаққандағы ЖІӨ 715,5 мың теңге болса, 2026 жылдың бірінші тоқсанында 1 661,6 мың теңгеге жетті. Бұл — 2,3 есе өсім.
Доллармен есептегенде көрсеткіш 1 894,2 доллардан 3 338,3 долларға дейін немесе шамамен 1,8 есе артты.
Теңге мен доллардағы динамиканың айырмашылығы осы кезеңдегі валюта бағамының өзгерісін де көрсетеді. Сондықтан номиналды ЖІӨ өсімін нақты тұрмыс деңгейінің өзгерісімен теңестіру дұрыс емес.
Дегенмен экономиканың абсолюттік көлемі айтарлықтай ұлғайды.
Қазақстанның ЖІӨ-сі 160 трлн теңгеге жақындады
2025 жылдың қорытындысында Қазақстанның ЖІӨ-сі 159,6 трлн теңгеге жетті. Ұлттық статистика бюросының нақтыланған дерегі бойынша, экономика нақты мәнде 6,5% өсті. Доллармен есептегенде ЖІӨ шамамен 306 млрд доллар болды.
Өсімнің маңызды ерекшелігі — оның бірнеше секторға таралуы.
2025 жылы нақты өсім бойынша:
- көлік және қоймалау — 19,4%;
- құрылыс — 17,5%;
- сауда — 8,1%;
- өнеркәсіп — 7,7%;
- ақпарат және байланыс — 6,4% көрсетті.
Яғни өсім тек мұнай өндірумен шектелген жоқ. Көлік, құрылыс, сауда және өнеркәсіп те экономикалық динамиканың негізгі драйверлеріне айналды.
Өңдеу өнеркәсібінің үлесі өсті, тау-кен секторының салмағы азайды
2018 және 2025 жылдарды салыстырғанда экономика құрылымындағы өзгеріс айқынырақ көрінеді.
Осы кезеңде:
- өңдеу өнеркәсібінің ЖІӨ-дегі үлесі 11,4%-дан 12,8%-ға өсті;
- құрылыс үлесі 5,3%-дан 6,2%-ға артты;
- қызмет көрсету секторының үлесі 55,5%-дан 58%-ға жетті;
- тау-кен өндірісінің үлесі 15%-дан 11,7%-ға төмендеді.
2025 жылғы нақтыланған статистикада өңдеу өнеркәсібінің көлемі 20,6 трлн теңгеден асып, ЖІӨ-нің 12,8%-ын, ал тау-кен өндірісі 11,7%-ын құраған.
Бұл Қазақстанның шикізат секторынан толық тәуелсіз болғанын білдірмейді. Мұнай-газ өндірісі экспорт, бюджет түсімдері және валюта ағыны үшін әлі де маңызды.
Бірақ экономиканың басқа салаларының салыстырмалы салмағы ұлғайып келеді.
Шикізаттық емес экспорт 40%-ға жақындады
Құрылымдық өзгеріс сыртқы саудадан да байқалады.
2018 жылы шикізаттық емес тауарлар экспорттың шамамен 26%-ын құраса, 2025 жылы оның үлесі 40%-ға жуықтады.
Бұл көрсеткіш Қазақстанның сыртқы нарыққа тек шикізат емес, өңделген және басқа да шикізаттық емес өнімдерді көбірек шығаруға ұмтылып отырғанын көрсетеді.
Экспорт құрылымын өзгерту Қазақстан үшін стратегиялық мәселе болып қала береді: шикізат бағасына тәуелділік азайған сайын сыртқы күйзелістердің экономикаға ықпалы да жұмсаруы мүмкін.
ШОБ экономикадағы 40% межеден асты
Жеті жылдағы ең елеулі құрылымдық өзгерістердің бірі шағын және орта бизнес секторында болды.
2018 жылы ШОБ-тың ЖІӨ-дегі үлесі 28,4% болса, 2025 жылдың қорытындысында көрсеткіш рекордтық 40,9%-ға жетті.
Айырма — 12,5 пайыздық тармақ.
2026 жылғы экономикалық көрсеткіштерге арналған материалдарда да ШОБ үлесінің 40,9%-ға жеткені көрсетілген.
Бұл өзгеріс экономиканың құрылымында жеке кәсіпкерлік пен шағын компаниялардың салмағының артып келе жатқанын көрсетеді.
Бақыланбайтын экономика 15,69%-ға дейін қысқарды
Қарама-қарсы бағытта қозғалған көрсеткіш — бақыланбайтын экономика.
2018 жылы оның ЖІӨ-дегі үлесі 27,02% болса, 2025 жылы 15,69%-ға дейін төмендеді. Айырма 11,33 пайыздық тармақты құрайды.
Ұлттық статистика бюросы 2025 жылы бақыланбайтын экономиканың үлесі бір жылдың өзінде 1,02 пайыздық тармаққа төмендегенін хабарлады.
Бұл процесте цифрландыру, төлемдер мен салықтық әкімшілендірудің электронды форматқа көшуі, мемлекеттік ақпараттық жүйелерді интеграциялау маңызды құралдардың біріне айналды.
Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитетінің деректеріне сәйкес, соңғы бес жыл ішінде көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл бағытында 24 нормативтік құқықтық акт қабылданып, 20 ақпараттық жүйе жаңғыртылды.
Қазақстанның резервтері $70 млрд-тан асты
Қаржылық қауіпсіздік қоры да ұлғайды.
2026 жылғы тамыздың соңындағы мәлімет бойынша, Қазақстанның жалпы халықаралық резервтері $70,6 млрд болып, жаңа рекордтық деңгейге жетті.
Бұл 2019 жылдың сәйкес кезеңіндегі көрсеткіштен шамамен 2,5 есе жоғары.
Резервтер көлемінің ұлғаюы сыртқы күйзелістерге қарсы қаржылық буферді күшейтеді. Бірақ оның тиімділігі тек абсолюттік көлемге емес, импорт көлеміне, сыртқы міндеттемелерге, валюта нарығындағы жағдайға және Ұлттық қор активтерінің динамикасына да байланысты.
Қазақстан әлемнің 50 ірі экономикасының қатарына кірді
2025 жылдың қорытындысында ЖІӨ көлемі бойынша Қазақстан әлемдегі ең ірі 50 экономиканың қатарына еніп, 48-орынға көтерілді.
2018 жылы ел 55-орында болған. Осы есеп бойынша жеті жыл ішінде Қазақстан әлемдік рейтингте жеті саты жоғарылаған.
Бұл кезеңде ел экономикасының долларлық көлемі де айтарлықтай артты. DKNews.kz бұған дейін 2019 жылғы шамамен $181,7 млрд көрсеткішпен салыстырғанда 2025 жылы Қазақстанның номиналды ЖІӨ-сі $306 млрд деңгейіне жеткенін жазды.
Мұнда да рейтингтің өзі азаматтардың әл-ауқатын тікелей өлшемейтінін ескеру қажет. Ол ең алдымен ел экономикасының әлемдік экономикадағы абсолюттік көлемін көрсетеді.
Үш агенттіктің екеуі Қазақстан рейтингін көтерді
Сыртқы экономикалық тұрақтылықты бағалаудың тағы бір көрсеткіші — егеменді кредиттік рейтингтер.
2019–2026 жылдар аралығында Moody’s бағасы Baa3-тен Baa1-ге дейін екі сатыға көтерілді. 2026 жылғы болжам — «Тұрақты».
S&P Global Ratings бойынша Қазақстан BBB− деңгейінен BBB-ге көтерілді. Қысқа мерзімді рейтинг A-3-тен A-2-ге өзгерді, болжам — «Тұрақты».
Fitch Ratings бағасы осы кезеңде BBB / «Тұрақты» деңгейінде қалды.
Бұл рейтингтер халықаралық инвесторлар үшін мемлекеттің борыштық міндеттемелерін орындау қабілетін бағалауда қолданылатын негізгі индикаторлардың қатарына жатады.
Сонымен қатар рейтингтің өсуі ел экономикасында тәуекел жоқ дегенді білдірмейді. 2026 жылдың бірінші жартысында Қазақстанның мемлекеттік борышы 14,7%-ға өсіп, 40,9 трлн теңгеге жетті, ал оған қызмет көрсету шығындары 26,3%-ға артып, 2,1 трлн теңгені құрады.
Қазақстан бәсекеге қабілеттілік рейтингінде бес саты көтерілді
Халықаралық индекстерде де қозғалыс бар.
IMD World Competitiveness Ranking рейтингінде Қазақстан қолжетімді салыстыру кезеңіндегі 2022 жылғы 43-орыннан 2026 жылы 38-орынға көтерілді.
World Happiness Report рейтингінде Қазақстан 2019 жылғы 50-орыннан 2025 жылы 33-орынға шықты.
Цифрлық инфрақұрылымда да өзгеріс байқалады. 2019 жылы интернет жылдамдығы бойынша Қазақстан шамамен әлемдік рейтингтің 100-орны маңында болса, 2026 жылы үздік 50 ел қатарына кірді.
Бұл көрсеткіштердің әдістемесі әртүрлі болғандықтан, оларды бір-бірімен тікелей салыстыруға болмайды. Бірақ жиынтық динамика инфрақұрылым, мемлекеттік басқару, цифрландыру және экономикалық ортада өзгерістер болғанын көрсетеді.
Жеті жылдың басты өзгерісі — экономиканың құрамы
2019–2026 жылдардағы көрсеткіштерден бір ғана қорытынды емес, бірнеше параллель үрдіс көрінеді.
Экономика абсолюттік көлемде өсті. Ең төменгі әлеуметтік стандарттар көтерілді. ШОБ-тың ЖІӨ-дегі үлесі 40%-дан асты. Өңдеу өнеркәсібі мен қызмет көрсету секторының салмағы артты, ал тау-кен өндірісінің үлесі төмендеді. Бақыланбайтын экономика қысқарды.
Сонымен қатар инфляция, мемлекеттік борышқа қызмет көрсету құны, шикізатқа тәуелділік және сыртқы геосаяси тәуекелдер экономикалық саясаттың әлсіз тұстары ретінде сақталып отыр.
2026 жылғы институционалдық реформалар енді осы экономикалық өзгерістермен қатар жүреді. Сондықтан келесі кезеңдегі негізгі өлшем ЖІӨ-нің номиналды көлемі ғана емес, өсімнің халықтың нақты табысына, еңбек өнімділігіне, жеке инвестицияға және экономиканың шикізаттан тыс секторларына қаншалықты ауысатыны болмақ.
Бұған дейін DKNews.kz Қазақстан экономикасының алғашқы жартыжылдықтағы басты өзгерістері туралы жазған еді. Онда ШОБ үлесінің 40,9%-ға дейін өсуі, кәсіпкерлерге қойылатын талаптардың оңтайландырылуы және инвестициялық белсенділік қарастырылған.
