Қазақстан мұнай өңдеу қуатын күрт арттырмақ. Үш қолданыстағы зауыт кеңейтілгеннен кейін олардың жиынтық қуаты жылына 17,5 млн тоннадан 28,8 млн тоннаға дейін өседі, ал ұзақ мерзімде елге 40 млн тоннаға дейін өңдеу қуаты қажет болуы мүмкін, деп хабарлайды DKNews.kz.
Премьер-министр Олжас Бектенов Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қолданыстағы зауыттарды жаңғырту және төртінші мұнай өңдеу зауытын салу жөніндегі тапсырмаларының орындалу барысын қараған кеңес өткізді.
Үш зауытқа тағы 11,3 млн тонна қуат қосылады
Негізгі өсім Шымкент, Павлодар және Атыраудағы мұнай өңдеу кәсіпорындарын кеңейту есебінен қамтамасыз етілмек.
«ҚазМұнайГаз» басқарма төрағасы Асхат Хасенов таныстырған жоспар бойынша:
- Шымкент МӨЗ-інің қуаты 2030 жылға қарай 6 млн тоннадан 12 млн тоннаға дейін екі есе артады;
- Павлодар мұнай-химия зауыты 2031 жылға қарай 6 млн тоннадан 9 млн тоннаға дейін кеңейеді;
- Атырау МӨЗ-інің қуаты 2027 жылы 5,5 млн тоннадан 6,1 млн тоннаға жетеді.
Нәтижесінде үш кәсіпорынның жиынтық жобалық қуаты 17,5 млн тоннадан 28,8 млн тоннаға дейін ұлғаяды.
Бұл жоспар Қазақстанның мұнай өңдеу саласын дамытудың ұзақмерзімді бағытымен сәйкес келеді. Энергетика министрлігі бұған дейін қолданыстағы кәсіпорындарды кеңейтіп, жаңа ірі МӨЗ салу арқылы елдің жалпы мұнай өңдеу қуатын жылына 40 млн тоннаға дейін жеткізу жоспарланып отырғанын хабарлаған.
Шымкент МӨЗ-інің қуаты екі есе өседі
Ең ауқымды кеңейту Шымкентте жоспарланған.
Зауыт жылына 12 млн тонна мұнай өңдейтін деңгейге шығуы үшін тек кәсіпорынның өзіндегі қондырғыларды көбейту жеткіліксіз. Оған шикізатты жеткізу және дайын мұнай өнімдерін тасымалдау инфрақұрылымы да қажет.
Сондықтан жоба аясында «Кеңқияқ – Атырау» және «Кеңқияқ – Құмкөл» магистральдық мұнай құбырлары мен «Текесу» стансасының өткізу қабілетін арттыру қарастырылған.
Бұған қоса, қуаты жылына 3,5 млн тоннаға дейінгі «Шымкент – Алматы» мұнай өнімдері құбырын салу жоспарланып отыр.
Бұл Шымкент МӨЗ-ін кеңейту жобасының ауқымы бір зауыттың шекарасынан әлдеқайда үлкен екенін көрсетеді: мұнайды кәсіпорынға жеткізуден бастап дайын отынды ірі тұтыну нарығына тасымалдауға дейінгі тізбек қайта қаралады.
Төртінші МӨЗ-дің параметрлері әлі анықталады
Қолданыстағы үш зауытты кеңейтумен мәселе толық шешілмейді.
Энергетика министрлігінің бағалауынша, ұзақ мерзімді перспективада Қазақстанның мұнай өңдеу қуатына қажеттілігі жылына 40 млн тоннаға жетуі ықтимал.
Сондықтан төртінші ірі МӨЗ салу мәселесі жеке қарастырылып жатыр.
Бұған дейін Энергетика министрлігі қуаты жылына 10 млн тоннаға дейінгі жаңа зауыттың алдын ала техникалық-экономикалық негіздемесін әзірлеу басталғанын хабарлаған.
Алайда оның түпкілікті параметрлері әлі бекітілген жоқ.
Олжас Бектенов жыл соңына дейін кешенді бағалауды аяқтап, болашақ кәсіпорынның:
- оңтайлы қуатын;
- технологиялық конфигурациясын;
- шикізат базасын;
- орналасатын жерін;
- экономикалық моделін
айқындап, түпкілікті шешім қабылдауды тапсырды.
Демек, төртінші МӨЗ салу бағыты белгіленгенімен, оның нақты қай жерде орналасатыны мен қандай көлемде мұнай өңдейтіні жөніндегі соңғы шешім әлі қабылданбаған.
Қазақстанға жаңа МӨЗ не үшін қажет
Қазіргі үш ірі МӨЗ ішкі нарықтың бүгінгі сұранысын қамтамасыз етіп отыр. Энергетика министрлігі бұған дейін Қазақстанның жалпы мұнай өңдеу қуаты шамамен 18,5 млн тоннаны құрайтынын және ішкі нарықтың ағымдағы ЖЖМ қажеттілігі жабылғанын хабарлаған.
Тіпті соңғы бес жылда алғаш рет ішкі нарық толық қамтамасыз етілген жағдайда АИ-92 бензинінің бір бөлігі экспортқа шығарылды.
Бірақ мәселе бүгінгі сұраныста емес.
Экономика, автомобиль паркі, авиация, жүк тасымалы және өнеркәсіп өскен сайын бензин, дизель, авиакеросин және басқа мұнай өнімдеріне сұраныс та артады.
Энергетика министрлігінің жоспары бойынша жаңа қуаттар кезең-кезеңімен осы тапшылық тәуекелін төмендетуі тиіс. Бұған дейін ведомство төртінші МӨЗ іске қосылғаннан кейін авиакеросинге деген қажеттілікті толық жабу және К5 стандартындағы мұнай өнімдерін экспорттау мүмкіндігі пайда болатынын мәлімдеген.
Бектенов ЖЖМ бағасы мен инвестиция арасындағы байланысты атады
Кеңестегі ең маңызды мәселенің бірі зауыттардың физикалық қуаты емес, жаңа қуаттарға кім және қандай жағдайда инвестиция салатыны болды.
Премьер-министр мұнай өңдеу саласының инвестициялық тартымдылығын ішкі нарықтағы жанар-жағармай бағасымен тікелей байланыстырды.
«Мұнай өңдеу қуатының артуы ішкі нарықтағы ЖЖМ бағасының тартымдылығымен тікелей байланысты. Қазіргі жағдайда Қазақстанда бензин мен дизель отынының бағасы көршілес елдермен салыстырғанда екі есе төмен болғандықтан, мұнай өңдеу саласына инвестиция салу экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Сондықтан нарықты ырықтандыруды белсенді түрде жалғастыру қажет. Бұл – экономикалық қауіпсіздік мәселесі», — деді Олжас Бектенов.
Бұл мәлімдеме төртінші МӨЗ жобасының тек инженерлік емес, экономикалық мәселесін де көрсетеді.
Жаңа зауытқа миллиардтаған инвестиция тарту үшін инвестор оның болашақ кірістілігін есептеуі керек. Ал ішкі нарықтағы баға көрші нарықтардан айтарлықтай төмен болған жағдайда жаңа өңдеу қуаттарының инвестициялық моделі күрделене түседі.
Нарықты ырықтандыру жаңа қуаттардың шартына айналып отыр
Қазақстан ЖЖМ нарығын біртіндеп ырықтандыру бағытын ұстанып келеді. Үкімет мұны тапшылықтың алдын алу, шекара маңындағы отын ағынын азайту және мұнай өңдеуге инвестиция тарту қажеттілігімен байланыстырады.
Сонымен бірге бағаның еркін қалыптасуына көшу тұтынушылар үшін сезімтал мәселе болып қала береді. Сондықтан мұнда екі міндет қатар тұр: жаңа өндірістік қуаттарға инвестиция үшін экономикалық жағдай жасау және ішкі нарықтағы баға өзгерісінің халық пен бизнес шығындарына әсерін ескеру.
2026 жылғы маусымда Үкімет елдегі мұнай өнімдерінің қоры бензин, дизель және авиакеросинді қоса алғанда 1 млн тоннадан асатынын және ағымдағы сұранысты толық жабуға мүмкіндік беретінін хабарлаған еді.
Яғни қазіргі міндет жедел тапшылықты жоюдан гөрі алдағы жылдардағы сұранысқа алдын ала дайындалуға ауысып отыр.
40 млн тонна — мұнай өңдеудің жаңа межесі
Энергетика министрлігінің ұзақмерзімді жоспары бойынша мұнай өңдеу тек көлем жағынан емес, технологиялық жағынан да өзгеруге тиіс.
Өңдеу тереңдігін 89%-дан 94%-ға дейін арттыру, мотор отындарын көбірек шығару және өнім сапасын К5+ деңгейіне жеткізу көзделген.
Сондықтан төртінші МӨЗ мәселесінде оның жылына қанша тонна мұнай қабылдайтыны ғана емес, қандай өнім шығаратыны да шешуші болады.
Үкіметтің жыл соңына дейін қабылдайтын шешімі осы сұрақтарға жауап беруі керек. Ал қазір белгіленген меже анық: жұмыс істеп тұрған үш МӨЗ — 28,8 млн тонна, ұзақмерзімді қажеттілік — жылына шамамен 40 млн тонна.
Бұған дейін Қазақстанның Энергетика министрлігі де мұнай өңдеу қуатын 40 млн тоннаға дейін жеткізу жоспарын жариялаған болатын. Жоспардың келесі шешуші кезеңі — төртінші МӨЗ-дің нақты қуаты, орны мен экономикалық моделін таңдау.
