Конституциялық соттың жаңа құрамы жасақталды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 23 қыркүйекте Құрылтайдың келісімінен кейін Конституциялық соттың он судьясын сегіз жылдық мерзімге тағайындады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл — 2026 жылғы жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін елдің конституциялық бақылау жүйесін қайта қалыптастырудағы негізгі кадрлық шешімдердің бірі.
Конституциялық сотқа кімдер тағайындалды
Мемлекет басшысының жарлықтарымен Конституциялық соттың судьялары болып:
- Сәкен Абдолла;
- Лейла Сұлтанқызы Жақаева;
- Қайрат Төлегенұлы Жақыпбаев;
- Айжан Ержанқызы Жатқанбаева;
- Айгүл Қуанышқызы Қыдырбаева;
- Қанат Серікұлы Мусин;
- Бақыт Маратұлы Нұрмұханов;
- Сергей Васильевич Скрябин;
- Аслан Сұлтанұлы Түкиев;
- Сергей Федорович Ударцев
тағайындалды. Тағайындаулар туралы ақпарат 23 қыркүйекте жарияланды.
Жаңа Конституция бойынша Конституциялық сот Төраға мен он судьядан тұрады. Судьялардың өкілеттік мерзімі — сегіз жыл, ал бір адам Конституциялық соттың судьясы болып бір реттен артық тағайындала алмайды.
Құрылтай алдымен келісім берді
Президент жарлықтарына дейін кандидатуралар Құрылтайдың пленарлық отырысында қаралды.
Он кандидатураны Президент Әкімшілігінің басшысы Роман Скляр таныстырды.
«Қазақстан Республикасы Конституциясының 56-бабына сәйкес Конституциялық соттың судьясы қызметіне тағайындау үшін Құрылтайдың келісімі қажет. Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес Конституциялық соттың судьялары қызметіне он кандидатура ұсынылады», — деді Роман Скляр.
Құрылтай кандидаттарды тағайындауға келісім бергеннен кейін Президент тиісті жарлықтарға қол қойды.
Бұл рәсім жаңа Конституцияда тікелей бекітілген. Оның 72-бабына сәйкес Конституциялық сот судьяларын Президент Құрылтай депутаттарының жалпы санының көпшілік даусымен берілген келісімнен кейін тағайындайды.
Судьяларды тағайындау тәртібі өзгерді
Бұл тағайындаулардың саяси-құқықтық мәні кандидаттардың санымен ғана шектелмейді.
Бұрынғы Конституция кезеңінде Конституциялық соттың судьяларын қалыптастыруға Президентпен қатар Сенат пен Мәжіліс те қатысатын. 2026 жылғы жаңа Конституциядан кейін механизм өзгерді: он судьяны Құрылтайдың келісімімен Президент тағайындайды.
Конституциялық сот төрағасын Президент тағайындайды және ол бір мезгілде соттың судьясы болып саналады. Төрағаның орынбасарын Конституциялық сот төрағасының ұсынуымен Президент сот судьяларының арасынан тағайындайды.
Президент туралы жаңа Конституциялық заңда да Мемлекет басшысының Құрылтай келісімімен Конституциялық соттың он судьясын сегіз жылға тағайындайтыны бекітілген. Заң 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілді.
Жаңа Конституция нақты мерзім белгіледі
Конституциялық соттың жаңа құрамын қалыптастыру 2026 жылғы конституциялық реформаның өтпелі кезеңінде алдын ала белгіленген міндеттердің бірі болды.
15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеде күшіне енді. Сол күні 1995 жылғы Конституцияның қолданылуы және бұрынғы Парламенттің өкілеттігі тоқтатылды.
Жаңа Конституцияның өтпелі ережелері бойынша Конституциялық соттың төрағасы мен судьялары бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың алғашқы сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуы тиіс еді.
Құрылтайдың бірінші сессиясы 28 тамызда ашылды. Демек, 23 қыркүйектегі шешім Конституцияда белгіленген екі айлық мерзім ішінде қабылданып отыр.
Жаңа құрам қалыптасқанға дейін бұрынғы Конституция негізінде тағайындалған Конституциялық сот төрағасы мен судьялары өз өкілеттіктерін сақтап келді.
Конституциялық соттың рөлі қандай
Жаңа Конституция Конституциялық сотты елдің бүкіл аумағында Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін және конституциялық бақылауды жүзеге асыратын тәуелсіз мемлекеттік орган ретінде белгілейді.
Сондықтан 23 қыркүйектегі он судьяны тағайындау — кезекті кадрлық ауыс-түйіс емес, 2026 жылғы конституциялық реформадан кейінгі мемлекеттік институттарды қайта қалыптастыру процесінің бір бөлігі.
Енді Конституциялық сот Төраға мен он судьядан тұратын модель бойынша жұмыс істейді, ал бүгін тағайындалған судьялардың өкілеттік мерзімі сегіз жылға есептеледі.
