Бес нарық бір кеңістікке бірігуі мүмкін. Орталық Азия бизнесі электрондық құжаттарды, цифрлық сәйкестендіруді және AI қағидаларын өзара үйлестіріп, технологиялық компаниялардың бес елде жұмыс істеуін жеңілдететін жаңа модель ұсынды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Астанада Қазақстанның Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің қолдауымен «Орталық Азия елдерін цифрлық күн тәртібіне интеграциялау» атты аймақтық дөңгелек үстел өтті. Оған бизнес қауымдастықтары, IT-компаниялар, сарапшылар мен мемлекеттік сектор өкілдері қатысты. Кездесу B5+1 бастамасының үшінші циклі аясында ұйымдастырылды.
Негізгі мақсат — Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстанды бес бөлек цифрлық нарық ретінде емес, 80 миллионнан астам халқы бар өзара байланысқан технологиялық кеңістік ретінде дамыту.
Бизнеске бес елде қайтадан бастауға тура келмеуі керек
Қазір Орталық Азиядағы технологиялық компания көрші мемлекетке шыққанда сол елдің цифрлық сәйкестендіру, деректер, электрондық құжаттар, киберқауіпсіздік және басқа да талаптарына жеке бейімделуге мәжбүр болуы мүмкін.
B5+1 аясындағы ұсыныстардың экономикалық логикасы осы кедергілерді азайтуға негізделген.
2026 жылғы ақпанда Бішкекте өткен B5+1 форумында да электрондық коммерция мен IT жеке бағыт ретінде қарастырылған. Бизнес өкілдері цифрлық төлемдерді, логистиканы, нормативтік режимдерді және трансшекаралық цифрлық сауданы үйлестіру қажеттігін көтерген. B5+1 Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан және АҚШ арасындағы бизнес пен мемлекеттік сектор диалогының платформасы ретінде жұмыс істейді.
Астанадағы жаңа кезеңде мәселе нақтырақ қойылды: IT-компания бір Орталық Азия елінен екіншісіне шыққанда цифрлық инфрақұрылым мен құқықтық талаптарға нөлден бейімделмеуі керек.
Бірдей заң емес, өзара жұмыс істейтін жүйе ұсынылды
Талқылаудағы негізгі құжаттардың бірі — Орталық Азия мемлекеттерінің цифрлық саясат пен жасанды интеллектті басқару саласындағы ынтымақтастығы туралы келісім жобасы.
Мұнда маңызды айырмашылық бар: әзірге бұл қабылданған мемлекетаралық келісім емес, талқылауға ұсынылған жоба.
Ұсыныс бес мемлекетті бірдей цифрлық заң қабылдауға міндеттеуді көздемейді. Ұлттан жоғары ортақ реттеуші орган құру да ұсыныстың өзегі емес.
Әр мемлекет:
- ұлттық заңнамасын сақтайды;
- цифрлық егемендігін жоғалтпайды;
- өзінің реттеу моделін қолдана береді;
- бірақ цифрлық жүйелердің өзара үйлесімділігін кезең-кезеңімен қамтамасыз етеді.
Практикада бұл электрондық құжаттар мен электрондық қолтаңбаларды өзара тануға, цифрлық сәйкестендіру құралдарының үйлесімділігіне, деректерді қорғау, киберқауіпсіздік және AI саласындағы тәсілдерді жақындастыруға жол ашуы мүмкін.
Егер мұндай механизмдер іске асса, бір елде құрылған технологиялық компанияның көрші нарықтарға шығу шығыны мен әкімшілік жүктемесі төмендеуі ықтимал.
Электрондық қолтаңбаны өзара тану бизнеске не береді
Мәселенің практикалық жағы электрондық құжат айналымынан анық көрінеді.
Егер бес елдің цифрлық сәйкестендіру және электрондық қолтаңба жүйелері бір-бірімен үйлесімді болса, компаниялар трансшекаралық келісімшарттар, өтінімдер және басқа цифрлық операциялар үшін әр нарықта жеке инфрақұрылым құру қажеттілігін азайта алады.
TechnoWomen басқарма төрайымы Азиза Шужеева ұсыныстың мақсаты қосымша бюрократиялық деңгей қалыптастыру емес екенін айтты.
«Біздің мақсатымыз – реттеудің тағы бір деңгейін құру емес. Біз Орталық Азия елдері арасында цифрлық көпірлер салуымыз керек. Егер электрондық құжаттар, цифрлық сәйкестендіру, деректерді басқару ережелері және жасанды интеллект тәсілдері өзара үйлесімді болса, технологиялық компаниялардың аймақ бойынша кеңеюі айтарлықтай оңай болады», — деді Азиза Шужеева.
AI шешімін адам қайта қарай алуы керек
Екінші ірі ұсыныс — Орталық Азияда жасанды интеллектті жауапкершілікпен пайдаланудың аймақтық этикалық кодексі.
Бұл да әзірге жоба. Астанадағы іс-шараның ресми бағдарламасында Regional AI Code of Ethics жобасын таныстыру және оның негізінде Орталық Азиядағы серіктестікті дамыту қарастырылған.
Кодекс ұсынымдық сипатта болуы тиіс. Ол бірыңғай AI-регулятор құруды немесе жасанды интеллект жүйелерін міндетті түрде аймақтық сертификаттауды көздемейді.
Негізгі қағида — алгоритм адамның шешім қабылдауына көмектесе алады, бірақ адамның жауапкершілігін алмастырмауы керек.
Егер AI қабылдайтын шешім адамның құқықтары мен мүдделеріне елеулі әсер етсе, ұсынылған модель бойынша адам:
- AI жүйесімен әрекеттесіп отырғанын білуге;
- шешімнің түсінікті түсіндірмесін алуға;
- мәселені адам қайта қарауын сұрауға мүмкіндік алуы тиіс.
Кодекс жобасында зиянды манипуляция, осал топтарды пайдалану, алгоритмдік кемсіту, жеке деректерді заңсыз өңдеу және алаяқтық не зиян келтіру үшін синтетикалық контент жасау секілді тәжірибелерге де назар аударылған.
Орталық Азия өз тілдерін AI дәуіріне дайындағысы келеді
Ұсыныстың тағы бір ерекшелігі — тіл мәселесі.
Жасанды интеллект жүйелерінің сапасы ағылшын және басқа ірі тілдердегі деректер көлеміне тәуелді. Орталық Азия тілдері үшін сапалы цифрлық корпустар мен деректер жиынтығының болуы сондықтан жеке технологиялық мәселеге айналады.
Кодекс жобасы қазақ, қырғыз, өзбек, тәжік, түрікмен және өңірде қолданылатын басқа тілдерге арналған тілдік ресурстарды дамыту қажеттігін көтереді.
Мақсат — AI сервисінің сапасы пайдаланушы таңдаған тілге байланысты күрт төмендемейтін орта қалыптастыру.
Сонымен бірге алгоритмдік кемсітуден қорғау, әйелдердің AI жүйелерін әзірлеу мен бағалауға қатысуы, сондай-ақ технологиялардың балаларға, қарт адамдарға, мүгедектігі бар азаматтар мен ауыл тұрғындарына ықпалы назарға алынбақ.
Бұл мәселе өңір үшін теориялық проблема ғана емес. 2026 жылы жарияланған Орталық Азиядағы цифрлық трансформация жөніндегі зерттеу бес мемлекетте цифрландырудың жылдам жүріп жатқанын, бірақ инклюзивтілік пен гендерлік саясаттың цифрлық стратегияларға интеграциясы әлі біркелкі емес екенін көрсетті.
Meta, Google және Mastercard та консультацияларға қатысты
Ұсыныстар бір дөңгелек үстелдің нәтижесінде пайда болған жоқ.
Аймақтық IT & AI жұмыс тобы жыл бойы кәсіпкерлермен, салалық қауымдастықтармен және сарапшылармен консультациялар өткізді. B5+1 механизмі жалпы алғанда жеке сектор ұсынған мәселелерді мемлекеттік органдармен талқылап, оларды практикалық реформаларға айналдыруға бағытталған.
Ұйымдастырушылардың мәліметінше, алдыңғы циклдегі консультацияларға Орталық Азия мен АҚШ-тың 60-тан астам кәсіпорны мен ұйымын білдіретін бизнес қауымдастықтары қатысқан. Олардың арасында Meta, Mastercard және Google секілді халықаралық технологиялық компаниялар да аталады.
Келесі қадам — 2027 жылғы бизнес күн тәртібі
Астанада талқыланған ұсыныстар әзірге міндетті мемлекетаралық ережелер емес.
Олар B5+1-дің 2027 жылға арналған аймақтық бизнес күн тәртібін қалыптастыру кезінде пайдаланылмақ. Қатысушылар мемлекеттік және жеке сектор арасындағы тұрақты диалог алаңын құруды да ұсынады.
Тағы бір бағыт — жаһандық технологиялық компаниялар, бұлттық сервис провайдерлері, телеком операторлары және инвесторлармен жұмыс. Мұндағы міндет — олардың Орталық Азияға ауқымды инвестиция салуына қандай нормативтік және инфрақұрылымдық кедергілер бөгет болып отырғанын анықтау.
Нәтижесінде интеграцияның нақты өлшемі қарапайым болуы мүмкін: Астанада, Ташкентте, Бішкекте, Душанбеде немесе Ашхабадта құрылған технологиялық компания көршілес төрт мемлекетті бес бөлек ереже жүйесі бар жаңа нарықтар емес, кеңеюге болатын өзара үйлесімді кеңістік ретінде қабылдай ала ма?
Бұған дейін біз B5+1 аясында Орталық Азия елдерінің бизнесті бірыңғай аймақтық нарыққа жақындату жөніндегі ұсыныстары туралы жазған едік. Енді бұл интеграцияның жеке цифрлық қабаты қалыптасып келеді: электрондық құжаттан AI этикасына дейінгі алты бизнес ұсынысы 2027 жылғы өңірлік күн тәртібіне шығарылмақ.
