Бюджет шығысы алдын ала тоқтатылуда.
Қазақстанда 2027–2029 жылдарға арналған бюджетті қалыптастыру кезінде цифрлық құралдардың көмегімен 1,5 трлн теңге шығыстың алдын алынды, ал фискалдық деректерді пайдалану жыл сайын 200 млрд теңгеге дейін үнемдеуге мүмкіндік береді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Сонымен қатар цифрландыру есебінен бюджетке 410 млрд теңге қосымша түсім түскен. Қаржы министрі Мәди Такиев Үкімет отырысында мемлекеттік қаржыны жоспарлаудан бастап оның нақты жұмсалуына дейін бірыңғай цифрлық контурға көшіру нәтижелерін таныстырды. Үкімет ұсынған Digital Qazaqstan аясындағы деректерге сәйкес, ендігі мақсат — жұмсалған қаржыны кейін тексерумен шектелмей, тиімсіз шығынды ақша бөлінбей тұрып анықтау.
Цифрландыру бюджетке 410 млрд теңге әкелді
Цифрлық трансформация мемлекеттік шығыстармен қатар кірістерге де әсер етіп жатыр.
Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетін «фискалдық деректер фабрикасына» айналдыруды көздейді. Қазірдің өзінде салық жүйесінде 3,9 млрд операция жүзеге асырылып, 1,8 млрд шот-фактура жазылған. Тәуекелдерді басқару жүйесі арқылы 17,7 млрд құжат өңделген.
Smart Data Finance арқылы 99 мың хабарлама жіберіліп, 2,9 млн транзиттік декларация ресімделген.
Мәди Такиев бұл өзгерістердің мақсатын былай түсіндірді:
«Біздің міндетіміз — жекелеген процестерді жай ғана автоматтандыру емес, мемлекеттік қаржыны басқарудың бірыңғай жүйесін құру. Бұл жүйеде әрбір шешім деректерге негізделіп қабылданады, ал әрбір теңге жоспарлануынан бастап нақты пайдаланылуына дейін ашық әрі бақыланатын болады. Digital Qazaqstan стратегиясы шеңберінде 2029 жылға дейін бұл тәсіл мемлекет, бизнес және азаматтар үшін барлық негізгі бағыттарға қолданылатын болады. Бұл трансформацияның негізгі элементтерінің бірі — Мемлекеттік кірістер комитетін фискалдық деректер фабрикасына айналдыру. Бүгінде салық жүйесі мүлдем жаңа ауқымда жұмыс істеуде: 3,9 млрд операция жүзеге асырылды, 1,8 млрд шот-фактура жазып берілді, тәуекелдерді басқару жүйесі арқылы 17,7 млрд құжат өңделді. Smart Data Finance жүйесі арқылы 99 мың хабарлама жолданып, 2,9 млн транзиттік декларация ресімделді. Ең бастысы — цифрландыру нақты қаржылық нәтиже беріп отыр. Цифрландыру есебінен қосымша түсімдер 410 млрд теңгені құрады», — деді министр.
Осылайша, деректер салықтық бақылау құралы ғана емес, бюджет кірісін арттыру тетігіне де айналып отыр.
600 мыңнан астам адам ресми экономикаға қосылды
Цифрландырудың тағы бір бағыты — өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтарды ресми экономикалық айналымға тарту.
2026 жылдан бастап арнайы салық режимі қолданылады. Оның аясында цифрлық платформа салық агенті ретінде әрекет етіп, 4% мөлшеріндегі әлеуметтік төлемдерді ұстайды.
Алғашқы кезең «Яндекс» платформасынан басталған. Қазір жүйеге InDrive, Wolt, Glovo және басқа сервистерді қосқанда 38 платформа қатысады.
Нәтижесінде:
- өзін-өзі жұмыспен қамтығандар саны 14,5 мыңнан 805 мың адамға дейін өсті;
- әлеуметтік төлемдер 1,4 млрд теңгеден 16,1 млрд теңгеге жетті;
- 600 мыңнан астам бұрын тіркелмеген адам ресми экономикалық айналымға қосылды.
Бұл модельдің ерекшелігі — азаматтар мен бизнеске қосымша әкімшілік жүктеме түсірмей, экономикалық белсенділікті ресмилендіру.
1,5 трлн теңге шығыстың алдын алды
Мемлекеттік қаржыны басқарудағы ең ірі нәтиже шығыстарды бақылау тәсілінің өзгеруінен көрінеді.
Бұрын бақылаудың елеулі бөлігі қаражат жұмсалғаннан кейін жүргізілсе, енді фискалдық деректер ықтимал тиімсіз шығыстарды бюджет қалыптасып жатқан кезде анықтауға пайдаланылып отыр.
Министр бұл өзгерісті былай сипаттады:
«Келесі маңызды қадам — мемлекеттік шығыстарды цифрландыру. Бүгінде мемлекеттік шығыстар бюджет қаражатын жоспарлаудан және мемлекеттік сатып алулардан бастап, қазынашылық атқару мен онлайн-мониторингке дейінгі барлық кезеңді қамтитын бірыңғай цифрлық контурға біріктірілді. Бұл әрбір теңгенің қозғалысын қадағалап, оның тиімді пайдаланылу деңгейін бағалауға мүмкіндік береді. Бюджетті жоспарлау кезеңінің өзінде фискалдық деректерді пайдалану есебінен жыл сайын 200 млрд теңгеге дейін үнемдеуге мүмкіндік туды. Алайда ең маңызды нәтиже — кейіннен бақылаудан шығыстарды алдын ала басқаруға көшу. 2027–2029 жылдарға арналған бюджетті қалыптастыру кезінде 1,5 трлн теңге шығыстың алдын алынды. Яғни, цифрландыру тиімсіз шығыстарды табуға ғана емес, олардың алдын алуға мүмкіндік береді», — деді министр.
Осылайша, цифрландырудың рөлі жұмсалған ақшаны тексеруден ықтимал тиімсіз шығынды алдын ала анықтауға қарай өзгеріп жатыр.
1 трлн теңгеден астам мемлекеттік қолдау бақылауда
Келесі кезеңде мемлекеттік органдардың цифрлық шешімдері шығыстарды басқарудың бірыңғай жүйесіне біріктіріледі.
Қазір мұндай шешімдер:
- білім беруді;
- денсаулық сақтауды;
- жер қойнауын пайдалануды;
- энергетиканы;
- тауарларды таңбалауды қамтиды.
Бұдан бөлек, бірыңғай цифрлық контурда жыл сайынғы көлемі 1 трлн теңгеден асатын 150 мемлекеттік қолдау шарасы бақыланады.
Негізгі міндет — қаражаттың кімге берілгенін ғана емес, мемлекет салынған әрбір теңгеден қандай нақты нәтиже алғанын анықтау.
Салық декларациясын мемлекет өзі толтыра бастады
Бизнес үшін маңызды өзгерістердің бірі — «Сервис ретіндегі салық» қағидаты.
2026 жылғы қаңтардан бастап ҚҚС декларациясының 13 жолы автоматты түрде толтырылады. Мемлекеттік қызметшілердің декларациялары алдын ала толтырылып, мүлік салығы автоматты есептеледі.
«Контрагенттер» сервисі кәсіпкерге мәміле жасалғанға дейін серіктесін тексеруге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар ШОБ үшін жеңілдетілген есептілік нысандары мен еңбекақыдан ұсталатын салықтарды автоматтандыру іске қосылып жатыр.
Бұл шешімдер eGov, Бірыңғай жеке кабинет және екінші деңгейдегі банктер арқылы кеңейтіледі.
Перспективалық мақсат — кәсіпкер күрделі есептілікті өзі толтырмайтын, мемлекет қолындағы деректер негізінде қажетті ақпаратты дайындап, салық төлеуші оны тек растайтын модельге көшу.
Соңғы кезеңде есептілікті «бір батырма арқылы» тапсыру мүмкіндігі пайда болуы тиіс.
ЖИ тағы 672 салық тәуекелін анықтады
Цифрлық трансформацияның келесі деңгейі — жасанды интеллект.
Қазір ЖИ тексеру жүргізілгенге дейін қолданылып жатыр. Камералдық бақылаудан бөлек, 672 қосымша тәуекел қалыптастырылған.
Олардың бір бөлігі eGov Business пен Бірыңғай жеке кабинетте көрсетіледі.
Бұл кәсіпкерлерге:
- ықтимал мәселені алдын ала көруге;
- тәуекелдің себебін түсінуге;
- тексеру басталмай тұрып бұзушылықты жоюға мүмкіндік береді.
Мұндағы мақсат тексерулер санын көбейту емес, бақылауды дәлірек әрі нысаналы ету.
ЖИ бір жағынан салықтық тәуекелдерді анықтауға көмектессе, екінші жағынан адами факторды азайтып, адал бизнеске түсетін әкімшілік жүктемені төмендетуі тиіс.
ШОБ міндеттемелерінің 80%-ын ЖИ алдын ала толтырмақ
Қаржы министрлігі 2029 жылға дейін бірнеше нақты көрсеткішке жетуді жоспарлап отыр.
Негізгі мақсаттар:
- 2028 жылы көлеңкелі экономика деңгейін 13,8%-ға дейін төмендету;
- ЖИ көмегімен ШОБ салықтық міндеттемелерінің кемінде 80%-ын алдын ала толтыру;
- тәуекелге бағдарланған тәсіл арқылы адал салық төлеушілерге жүргізілетін тексерулер санын 50%-ға қысқарту.
Бұл жерде бизнес үшін негізгі өзгеріс — барлық кәсіпкерге бірдей бақылау жүргізуден нақты тәуекелдерге негізделген модельге көшу.
Әр теңгені жұмсамай тұрып тексеретін жүйе құрылуда
410 млрд теңге қосымша түсім, жылына 200 млрд теңгеге дейінгі үнем және 1,5 трлн теңге алдын алынған шығыс — цифрландырудың үш түрлі қаржылық нәтижесін көрсетеді.
Біріншісі бюджет кірісін арттырады. Екіншісі жоспарлау кезінде қаражатты үнемдейді. Үшіншісі тиімсіз болуы ықтимал шығыстың мүлде жасалмауына мүмкіндік береді.
Сондықтан Digital Qazaqstan аясындағы негізгі өзгеріс мемлекеттік қаржыны жай ғана электронды форматқа көшіру емес. Жүйе біртіндеп ақша жұмсалғаннан кейін тексеруден оны жұмсамай тұрып тәуекелді анықтауға көшіп жатыр.
Бұған дейін біз жасанды интеллект, мемлекеттік қаржының цифрлық картасы және бюджет қаражатын бақылаудың жаңа тәсілдері қалай бір жүйеге біріктіріліп жатқанын талдаған едік. Енді бұл модельдің нақты қаржылық нәтижелері көрініп отыр: цифрлық деректер бюджетке қосымша түсім әкелумен қатар, шығыстарды жоспарлау кезеңінде-ақ тоқтатуға мүмкіндік беруде.
