Қазақстан 2028 жылға қарай май өнімдерінің экспортын 1,5 млрд долларға жеткізуді жоспарлап отыр. Бұл қазіргі деңгейден шамамен 60%-ға жоғары. Елде өсімдік майын өндірумен қатар, оны терең өңдеуге, дайын өнім шығаруға және Қытай, Еуропа мен Орталық Азия нарықтарындағы үлесті арттыруға басымдық берілмек, деп хабарлайды DKNews.kz.
Соңғы бес маусымда Қазақстанның май өнімдерін экспорттаудан түсетін валюталық кірісі бес есеге жуық өсіп, 247 млн доллардан 1,232 млрд долларға жетті. Бұл көрсеткіш майлы дақылдарды өңдеу саласының ел экономикасындағы маңызы артып келе жатқанын көрсетеді.
Қазақстанның май экспорты бес есеге жуық өсті
Май өнімдері Қазақстанның агроөнеркәсіп кешеніндегі маңызды экспорттық бағыттардың біріне айналды.
2025 жылы бұл саланың үлесі еліміздің өңделген ауыл шаруашылығы өнімдері экспортының 27%-ын құрады.
Мұндай өсімнің негізгі мәні — ауыл шаруашылығы шикізатын сыртқа шығарумен шектелмей, оны ел ішінде өңдеу арқылы қосылған құны жоғары өнім өндіру.
Қазір Қазақстандағы май өңдеу кәсіпорындарының жылдық өндірістік қуаты 5,2 млн тоннадан асады.
Алдағы жылдары жаңа инвестициялық жобалар арқылы бұл көрсеткішті ұлғайту көзделген.
Негізгі басымдықтардың қатарында өндіріс көлемін арттыру, өсімдік майын тазарту қуаттарын кеңейту, дайын өнім түрлерін көбейту және экспорт нарықтарын әртараптандыру бар.
Тазартылған күнбағыс майының өндірісі 2,4 есе өспек
Саланы дамытудың келесі кезеңінде өсімдік майын терең өңдеуге ерекше назар аударылады.
Қазақстанның Майлы дақылдарды қайта өңдеушілер ұлттық қауымдастығының төрағасы Ядыкар Ибрагимовтың айтуынша, бұл бағытта бірнеше ірі міндет қойылған.
«2026–2028 жылдары өсімдік майын тазарту мүмкіндігін 2,1 есе арттырып, жылына 1 млн тоннадан асыру жоспарланып отыр. Бұл бөтелкеге құйылып, қаптамаға салынған тазартылған күнбағыс майының өндірісін 2,4 есе ұлғайтуға және дайын өнім экспортын кеңейтуге жол ашады. Бұдан кейін өсімдік майлары негізінде тағамдық майлар мен маргарин өндірісін дамытуға басымдық беріледі», – деді Ядыкар Ибрагимов.
Бұл жоспар іске асса, Қазақстан шетелге тек бастапқы өңдеуден өткен майды ғана емес, тұтынуға дайын, қапталған өнімдерді де көбірек жеткізе алады.
Мұндай өндіріс қосымша өңдеу кезеңдерін, қаптама өндірісін және логистикалық қызметтерді дамытуға мүмкіндік береді.
Қазақстан күнбағыс майын экспорттаудан әлемде алтыншы орында
Қазақстан халықаралық өсімдік майы нарығында өз позициясын күшейтіп келеді.
2025 жылғы қорытынды бойынша, еліміз күнбағыс майын экспорттайтын мемлекеттер арасында әлемде алтыншы орынға шыққан.
Ал Қытайға күнбағыс майын жеткізушілер арасында екінші орынға көтерілген.
Сонымен қатар 2024/2025 маркетингтік маусымында Қазақстан Қытай нарығына рапс майын жеткізетін бес ірі елдің қатарына енді.
Күнбағыс күнжарасы экспорты бойынша да көрсеткіштер жоғары.
Қазақстан бұл өнімді Еуропалық одақ пен Қытайға жеткізетін жетекші үш елдің қатарында.
Күнжара — майлы дақылдарды өңдегеннен кейін алынатын, мал азығын өндіруде қолданылатын өнім.
Осылайша, май өңдеу кәсіпорындары негізгі өніммен бірге өндірістің қосымша өнімдерін де экспортқа шығарып отыр.
Өзбекстан мен Тәжікстан нарығында Қазақстанның үлесі 90%-дан асты
Қазақстандық өсімдік майының негізгі өткізу нарықтарының бірі — Орталық Азия.
Соңғы жылдары көршілес мемлекеттерге жеткізілетін өнім көлемі мен нарықтағы үлес айтарлықтай өскен.
Өзбекстанда қазақстандық өсімдік майының үлесі 2017 жылғы 13%-дан 2024 жылы 65%-ға жеткен.
Ал 2025 жылы бұл көрсеткіш 90%-дан асқан.
Тәжікстанда да ұқсас өзгеріс байқалады.
Бұл елде Қазақстан өнімінің үлесі 2017 жылғы 15%-дан 2024 жылы 74%-ға дейін өскен. 2025 жылы көрсеткіш 90%-дан жоғары деңгейге жеткен.
Бұл деректер Қазақстанның көршілес елдердегі өсімдік майы нарығында маңызды жеткізушіге айналғанын көрсетеді.
Қазір қазақстандық май өнімдері әлемнің 20-дан астам еліне экспортталады.
Негізгі бағыттардың қатарында Қытай, Орталық Азия мемлекеттері, Еуропалық одақ және Таяу Шығыс елдері бар.
Қазақстан әлемдегі үздік үш экспорттаушының қатарына кіргісі келеді
Саланың ұзақ мерзімді мақсаты 2028 жылға белгіленген көрсеткішпен шектелмейді.
Қазақстан күнбағыс майын экспорттайтын әлемдегі үш жетекші мемлекеттің қатарына қосылуды көздеп отыр.
Сонымен қатар май өнімдерінің экспортынан түсетін жылдық валюталық кірісті 2 млрд долларға жеткізу міндеті қойылған.
Бұл мақсатқа жету үшін өндірістік қуатты арттыру жеткіліксіз.
Шикізат қорының тұрақтылығы, өнім сапасы, халықаралық тасымал мүмкіндіктері және сыртқы нарықтағы бәсекеге қабілеттілік те маңызды.
Сондықтан саладағы инвестициялық жобалар ауыл шаруашылығы өндірісімен және көлік инфрақұрылымымен қатар дамытылмақ.
Күнбағыс алқабы 2,2 млн гектарға жетті
Май өңдеу саласының өсуі шикізат өндірісіне тікелей байланысты.
2021 жылдан бері Қазақстанда күнбағыс егілетін алқаптардың көлемі 2,3 есе артқан.
Бес жыл бұрын бұл көрсеткіш 958 мың гектар болса, 2026 жылы рекордтық 2,2 млн гектарға жеткен.
Дегенмен егістік көлемінің ұлғаюы өңдеу кәсіпорындарының барлық қажеттілігін толық қамтамасыз етіп отырған жоқ.
Сала өкілдерінің мәліметінше, отандық шикізатқа сұраныс әлі де жоғары.
Бұл жағдай майлы дақылдардың өнімділігін арттыру, егіс құрылымын тиімді жоспарлау және шаруалар мен өңдеушілер арасындағы ұзақ мерзімді ынтымақтастықты дамыту қажеттігін көрсетеді.
Өңдеу кәсіпорындары шаруаларға 43 млрд теңгеден астам қаржы бөлді
Шикізат қорын ұлғайтудың бір жолы — ауыл шаруашылығы өндірушілерін тікелей қаржыландыру.
Қазақстандағы май өңдеу кәсіпорындары диқандарға көктемгі егіс жұмыстарын жүргізуге, тұқым, тыңайтқыш және өсімдіктерді қорғау құралдарын сатып алуға қаржылай қолдау көрсетіп келеді.
Тек 2025 жылы осы мақсаттарға 43 млрд теңгеден астам қаражат бөлінген.
Бұл тәсіл шаруаларға өндірісті алдын ала жоспарлауға мүмкіндік береді.
Ал өңдеуші кәсіпорындар үшін қажетті шикізатты тұрақты жеткізу тізбегін қалыптастыруға жағдай жасайды.
Нәтижесінде ауыл шаруашылығы өнімін өсіруден бастап, оны өңдеу, қаптау және экспортқа шығаруға дейінгі өндірістік байланыстар нығаяды.
Қытайға май жеткізу көлемі 3,7 еседен астам өсті
Қазақстанның экспорттық мүмкіндіктері көлік-логистика инфрақұрылымының жұмысына да тәуелді.
Әсіресе Қытай нарығына өнім жеткізуде теміржол тасымалының тұрақтылығы маңызды.
Майлы дақылдарды қайта өңдеушілер ұлттық қауымдастығы «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясымен бірлесіп, Достық – Алашанькоу шекаралық өткелі арқылы өсімдік майын тасымалдауды үйлестіру тетігін іске асырып жатыр.
Осының нәтижесінде Қытайға өнім жөнелту жоспарының орындалу көрсеткіші 2023 жылғы 40%-дан төмен деңгейден 90%-дан жоғары деңгейге көтерілген.
Ал соңғы үш маусымда Қазақстанның Қытайға май өнімдерін экспорттау көлемі 3,7 еседен астам ұлғайған.
Бұл өзгеріс халықаралық тасымалды тиімді ұйымдастырудың экспортқа тікелей әсер ететінін көрсетеді.
Қазақстанның Қытай, Орталық Азия, Еуропа және Таяу Шығыс арасындағы географиялық орналасуы да отандық өндірушілер үшін маңызды артықшылық саналады.
Май экспортының өсуі Қазақстан экономикасына не береді?
Май өңдеу саласының дамуы ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу арқылы экспорттық кірісті арттыруға мүмкіндік береді.
Шикізаттың орнына дайын өнім шығару өндірістік тізбектің көбірек кезеңін Қазақстанда қалыптастыруға жол ашады.
Бұл өңдеу кәсіпорындарына, қаптама өндірушілеріне, көлік компанияларына және ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге қосымша экономикалық мүмкіндік береді.
Сонымен бірге экспорттық нарықтарды кеңейту Қазақстанның бір ғана бағытқа тәуелділігін азайтуға көмектесуі мүмкін.
Алайда жоспарланған көрсеткіштерге қол жеткізу шикізат көлеміне, өнімнің өзіндік құнына, логистикаға және халықаралық нарықтағы сұранысқа байланысты болады.
2028 жылға қарай 1,5 млрд долларлық экспорт межесіне жету үшін Қазақстан өндірістік қуаттарды кеңейтуді, майлы дақылдар өсіруді және дайын өнім экспортын қатар дамытуы қажет.
Бұған дейін біз Қазақстанның май өнімдері экспорты төрт жылда төрт есе өсіп, 963 млн долларға жеткені туралы жазған едік. 2026 жылғы маусымда жарияланған сол материалда саланың экспорттық әлеуеті мен әлемдік көшбасшылар үштігіне кіру мақсаты талданған болатын. Қазіргі жоспарлар бұл бағыттағы жұмыстың жалғасып жатқанын көрсетеді.
