Қазақстандағы саяси реформалар Варшавада талқыланды. ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросы жұмысының аясындағы Адами өлшем конференциясының алтыншы сессиясында журналист, Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі Ермұрат Бапи елдегі конституциялық өзгерістер мен сайлау үдерісі туралы сөз сөйледі, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ол мемлекеттік институттардың жаңаруы, азаматтардың шешім қабылдауға қатысуы және сайлау үдерісін заңсыз сыртқы араласудан қорғау мәселелеріне тоқталды. Сондай-ақ 2026 жылы Қазақстанда өткен референдум мен Құрылтай сайлауының саяси маңызын түсіндірді.
Конституцияны өзгерту құқығы халыққа тиесілі
Ермұрат Бапи өз сөзінде Қазақстандағы конституциялық реформалардың басты ерекшелігі ретінде азаматтардың тікелей дауыс беру арқылы шешім қабылдау мүмкіндігін атады.
Оның айтуынша, 2026 жылы елде жалпыұлттық маңызы бар екі дауыс беру өтті. Біріншісі – Конституцияға қатысты референдум, екіншісі – жаңа заң шығарушы орган, Құрылтай депутаттарының сайлауы.
«Бүгінде Қазақстан Конституциясына өзгерістер тек жалпыхалықтық дауыс беру, яғни референдум арқылы енгізіледі. Ешкімнің Конституцияны өз бетінше өзгертуге құқығы жоқ. Мұндай шешім тек халықтың тікелей ерік білдіруі негізінде қабылдануы мүмкін», – деді Ермұрат Бапи.
Спикердің пікірінше, бұл тәсіл конституциялық өзгерістерді қабылдау кезінде халықтың тікелей қатысуын қамтамасыз етуге бағытталған.
2026 жылғы Конституция қандай өзгерістерге бағытталған?
Ермұрат Бапи 2026 жылғы 15 наурызда қабылданған жаңа Конституцияға ерекше тоқталды.
Оның бағалауынша, құжат азаматтардың құқықтарын қорғауға, қоғамдық диалогты дамытуға және мемлекеттік органдардың халық алдындағы жауапкершілігін күшейтуге бағытталған қағидаттарды бекітті.
«2026 жылы қабылданған Конституция мемлекеттік биліктің жаңа құрылымын қалыптастырды. Бұл өзгерістер Қазақстанды халықаралық жағдайдың құбылуына және әлемдік дамудың жаңа үрдістеріне бейімдеуге, сондай-ақ елдің ішкі және сыртқы саясатын одан әрі дамытуға берік негіз қалауға бағытталған», – деп атап өтті ол.
Бапи бұл реформаларды мемлекеттік институттарды қазіргі кезеңнің талаптарына бейімдеу үдерісімен байланыстырды.
Құрылтай сайлауын 51 мың қазақстандық байқаушы қадағалаған
Варшавадағы сөзінде Ермұрат Бапи Құрылтай депутаттарының сайлауын бақылау мәселесін де көтерді.
Ол келтірген мәліметтерге сәйкес, дауыс беру барысын:
- 51 мың қазақстандық байқаушы;
- 777 халықаралық байқаушы қадағалаған.
Бұл сандарды спикер сайлау үдерісіне қоғамдық және халықаралық бақылаудың қатысуын сипаттау үшін келтірді. Алайда байқаушылар санының өзі сайлаудың барлық рәсімдеріне берілген тәуелсіз бағаны алмастырмайды.
Ермұрат Бапи Алматыдағы сайлау учаскелеріне барған
Ермұрат Бапи сайлау кезінде байқау жұмысына жеке қатысқанын да айтты.
Оның сөзінше, ол азаматтар құрған «Халық үні» байқаушылар бастамашыл тобының құрамында Алматы қаласындағы бірнеше сайлау учаскесіне барған.
Сол жерде тәуелсіз ұйымдардың және саяси партиялардың өкілдерімен кездескен. Спикер бұл тәжірибені сайлау үдерісіндегі азаматтық бақылаудың мысалы ретінде келтірді.
Сайлауды сыртқы араласудан қорғау мәселесі көтерілді
Бапи назар аударған тағы бір тақырып – сайлау үдерісін заңсыз сыртқы араласудан қорғау.
Бұл мәселе сайлау рәсімдерінің заңдылығын қамтамасыз ету, азаматтардың еркін таңдау жасау құқығын сақтау және мемлекеттік институттарға деген сенімді нығайту тұрғысынан маңызды.
Сонымен бірге сайлау қауіпсіздігіне қатысты шаралар заңды халықаралық байқауға, тәуелсіз бақылауға және азаматтардың саяси құқықтарын жүзеге асыруына кедергі келтірмеуі тиіс.
Қазақстандағы реформалар неге халықаралық деңгейде талқыланады?
ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем конференциясы қатысушы мемлекеттердегі адам құқықтары, демократиялық институттар, сайлау және негізгі бостандықтар мәселелерін талқылауға арналған халықаралық алаңдардың бірі.
Мұндай кездесулерде мемлекеттердің өкілдері, халықаралық ұйымдар және азаматтық қоғам мүшелері саяси өзгерістер туралы өз ұстанымдарын білдіріп, тәжірибе алмасады.
Ермұрат Бапидің Варшавадағы сөзі Қазақстандағы конституциялық өзгерістер мен сайлау тәжірибесін халықаралық аудиторияға таныстыруға бағытталды. Ол реформалардың мәнін халықтың саяси үдерістерге қатысуын кеңейту және мемлекеттік институттарды жаңарту қажеттілігімен байланыстырды.
Бұған дейін біз Қазақстанның жаңа Конституциясы ресми түрде күшіне енгені туралы жазған едік. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілген Негізгі заң мемлекеттік басқару жүйесін жаңартып, азаматтардың құқықтарын қорғау мен билік институттарының жауапкершілігін күшейтуге бағытталған.
