Мектептер салынып жатыр, ал білім сапасы төмендеген. Қазақстан 2030 жылға дейін білім беру жүйесін дамытуға 1 трлн теңгеден астам қаржы бағыттауды жоспарлап отыр. Алайда PISA халықаралық зерттеуінің жаңа нәтижелері оқушылардың математикадан көрсеткіштері нашарлағанын көрсетті. Енді ел алдында жаңа мектептер салумен қатар, білім сапасын арттыру міндеті тұр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі жариялаған PISA-2025 нәтижелері мен 2030 жылға дейінгі білім беруді дамытудың жаңартылған ұлттық жоспарындағы көрсеткіштерден белгілі болды.
Қазақстандық оқушылардың математикадан нәтижесі 11 балға төмендеді
PISA-2025 зерттеуі білім беру жүйесіндегі мектеп құрылысын көбейтумен ғана шешілмейтін мәселені көрсетті.
Қазақстандық 15 жастағы оқушылар математикадан орта есеппен 414 балл жинаған. Ал 2022 жылы бұл көрсеткіш 425 балл болған. Үш жыл ішінде нәтиже 11 балға төмендеді.
Оқу сауаттылығы бойынша Қазақстан 385 балл жинады. Бұған дейінгі зерттеуде көрсеткіш 386 балл еді. Жаратылыстану ғылымдары бойынша нәтиже 423-тен 420 балға түсті.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше елдердің орташа көрсеткіштерімен салыстырғанда айырмашылық айтарлықтай.
Қазақстан математикадан 49 балға, жаратылыстанудан 62 балға, ал оқу сауаттылығынан 76 балға артта қалып отыр.
Әсіресе оқу сауаттылығының төмендігі алаңдатады.
PISA оқушының мәтінді қаншалықты жылдам оқитынын немесе жатқа айтып бере алатынын тексермейді. Зерттеу ақпаратты түсіну, талдау, қорытынды шығару және алған білімін өмірлік жағдайларда қолдану қабілетін бағалайды.
Оқушы кестелермен, диаграммалармен және әртүрлі дереккөздермен жұмыс істей білуі керек. Мұндай дағдылар тек әдебиет сабағында емес, математика, физика және басқа пәндерді меңгеруде де қажет.
Сондықтан оқу сауаттылығының төмен болуы бірнеше пән бойынша білім алуға бірдей кедергі келтіруі мүмкін.
Сонымен бірге Қазақстанның бұрынғы жылдармен салыстырғанда ілгерілеуі де бар. 2009 жылғы нәтижелерге қарағанда, оқушылардың математика мен жаратылыстану пәндерінен көрсеткіштері жақсарған. Ал оқу сауаттылығы бойынша жағдай керісінше нашарлаған.
Білім беруге 1 трлн теңгеден астам қаржы: ақша қайда жұмсалады?
PISA нәтижелері жарияланған тұста Қазақстан білім беру жүйесін дамытудың жаңа қаржылық бағдарларын белгіледі.
Жаңартылған Ұлттық жоспарға сәйкес, 2025–2030 жылдары көзделген іс-шараларды жүзеге асыруға 1 трлн теңгеден астам қаржы қарастырылған.
Алайда бұл қаражаттың барлығы алдағы жылдары жұмсалмайды.
Жалпы соманың 655,8 млрд теңгесі 2025 жылға тиесілі. Демек, жоспардағы қаржының едәуір бөлігі өткен кезеңнің шығындарына жатады.
2026 жылға 74,7 млрд теңге, ал 2030 жылға 70,6 млрд теңге қарастырылған.
Құжатта білім беру саласындағы негізгі капиталға салынатын инвестициялар да жеке көрсетілген.
Жоспар бойынша олардың көлемі 2026 жылғы 732,5 млрд теңгеден 2027 жылы 892,6 млрд теңгеге дейін ұлғаяды.
Ал 2030 жылға қарай бұл көрсеткіш 1,6 трлн теңгеге жетуі тиіс.
Мұнда бір жайтты ажырата қараған жөн: Ұлттық жоспарды қаржыландыру мен негізгі капиталға салынатын инвестициялар екі бөлек көрсеткіш. Сондықтан оларды қосып, білім беру бағдарламасының бірыңғай бюджеті ретінде көрсету дұрыс емес.
Инвестиция көлемінің ұлғаюы білім беру инфрақұрылымын дамытуға көбірек қаражат бағыттау жоспарланғанын білдіреді. Бірақ нақты нәтиже жобалардың қалай жүзеге асырылатынына байланысты болады.
Қазақстанда жыл сайын 160 мың жаңа оқушы орны ашылуы тиіс
Ұлттық жоспардың басты бағыттарының бірі — мектеп инфрақұрылымын жаңарту.
Үш ауысымды оқыту, мектептердің шамадан тыс жүктелуі және ескі ғимараттардың тозуы әлі де өзекті мәселе болып отыр.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2020–2025 жылдары Қазақстанда 689 жаңа мектеп пайдалануға берілген.
2030 жылға дейін жыл сайын 160 мың жаңа оқушы орнын ашу жоспарланып отыр.
Үш ауысымда оқытатын мектептердің үлесі 2025 жылғы 0,98%-дан 2030 жылы 0,5%-ға дейін төмендеуі тиіс.
Апатты жағдайдағы мектептердің үлесін қысқарту да көзделген.
Бұдан бөлек, 2030 жылға қарай барлық орта мектеп химия, физика, робототехника және басқа пәндерді оқытуға арналған арнайы кабинеттермен қамтамасыз етілуі керек.
Бұл оқушыларға тәжірибелік сабақтарды тиісті жабдықтармен өткізуге мүмкіндік береді. Ал мұғалімдер теориялық білімді тәжірибемен ұштастыруға қажетті құралдарға қол жеткізеді.
Дегенмен жаңа зертхананың болуы оқушының алған білімін өмірде қолдана алатынына кепілдік бермейді.
PISA дәл осы қабілетті бағалайды.
2028 жылға қарай мұғалімдердің 92%-ы біліктілігін арттыруы керек
Ұлттық жоспарда оқыту сапасына тікелей қатысты көрсеткіштер де бар.
2027 жылы педагогтердің 62%-ы біліктілікті арттыру курстарынан өтуі тиіс. Ал 2028 жылы бұл үлес 92%-ға жетуі керек.
Сонымен қатар мемлекеттік мектептерге әдістемелік қолдау көрсету ауқымын кеңейту жоспарланған.
Тірек білім беру ұйымдарының әлеуетін дамыту жобасы аясында әдістемелік қолдаумен қамтылған мемлекеттік мектептердің үлесі 3,9%-дан 2030 жылға қарай 14,2%-ға дейін өсуі тиіс.
Бұл әсіресе оқу процесін ұйымдастыру мен оқыту әдістерін жетілдіруде қосымша қолдауға мұқтаж мектептер үшін маңызды.
Алайда мұғалімдердің курстан өтуі оқушылардың білім деңгейі бірден көтеріледі деген сөз емес.
Нәтиже педагогтердің жаңа әдістерді сабақ барысында қаншалықты тиімді қолданатынына байланысты.
PISA-2029: Қазақстан математикадан 445 балл жинауды көздейді
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын бағалайтын келесі халықаралық зерттеу 2029 жылы өтеді.
Қазақстан осы уақытқа дейін үш негізгі бағыт бойынша нәтижелерін жақсартуды жоспарлап отыр.
Математикадан мақсатты көрсеткіш — 445 балл. Жаратылыстану ғылымдары бойынша да дәл осындай деңгейге жету көзделген.
Ал оқу сауаттылығынан жоспарланған нәтиже 406 балл болып белгіленген.
Бұл мақсаттарға жету үшін Қазақстан PISA-2025 нәтижелерімен салыстырғанда математикадан 31 балға, жаратылыстанудан 25 балға, оқу сауаттылығынан 21 балға ілгерілеуі керек.
Бірақ жоспар толық орындалған күннің өзінде Қазақстан ЭЫДҰ елдерінің 2025 жылғы орташа көрсеткіштеріне жете алмайды.
Тағы бір міндет — функционалдық сауаттылықтың базалық деңгейінен өткен оқушылар үлесін арттыру.
2029 жылы математика мен жаратылыстану бойынша оқушылардың 57%-ы осы деңгейден өтуі тиіс.
Ал оқу сауаттылығы бойынша мақсатты көрсеткіш небәрі 40%.
Бұл дегеніміз, жоспар орындалса да, қазақстандық оқушылардың едәуір бөлігі мәтінді түсіну, ақпаратты талдау және қорытынды жасау дағдылары бойынша базалық деңгейге жете алмауы мүмкін.
2030 жылға қарай Қазақстан мектептерінде не өзгереді?
Ұлттық жоспар білім беру жүйесін ауқымды жаңартуды көздейді.
Жаңа оқушы орындары ашылып, үш ауысымды мектептер саны қысқаруы, пәндік кабинеттер жаңартылып, мұғалімдердің біліктілігі артуы тиіс.
Дегенмен PISA-2025 нәтижелері мектеп инфрақұрылымының дамуы мен білім сапасын бөлек бағалау қажеттігін көрсетті.
Оқу-ағарту министрлігі халықаралық зерттеу қорытындылары негізінде білім сапасындағы өңірлік айырмашылықтарды азайту, оқушылардың базалық дағдыларын күшейту және оқыту тәсілдерін жетілдіру бағыттарын қарастырмақ.
Зерттеу нәтижелеріне қатысты ұсыныстарды А. Байтұрсынұлы атындағы «Талдау» ұлттық зерттеу орталығы мен Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының сарапшылары әзірлеуі тиіс.
Келесі PISA зерттеуі 2029 жылы, яғни Ұлттық жоспар аяқталуға бір жыл қалғанда өткізіледі.
Сол кезде білім саласына салынған инвестициялар мен жүзеге асырылған өзгерістердің оқушылар нәтижесіне қаншалықты әсер еткені туралы жаңа деректер пайда болады.
Әзірге Қазақстанның алдында екі нақты міндет тұр: жыл сайын 160 мың оқушы орнын ашу және математикадан орташа көрсеткішті 414-тен 445 балға дейін көтеру.
Біріншісі мектеп инфрақұрылымының қаншалықты кеңейгенін көрсетсе, екіншісі оқушылардың білім сапасындағы өзгерісті айқындайды.
Бұған дейін біз Қазақстанда 1231 мектепті ауқымды жаңғырту жоспарланғаны туралы жазған едік. Оның ішінде 820 білім беру ұйымы ауылдық жерлерде орналасқан.
