Бюджет кірісі айтарлықтай өсті. 2026 жылдың тоғыз айында Қазақстанның мемлекеттік бюджетіне трансферттерді есептемегенде 20,2 трлн теңге түсті. Алайда жергілікті бюджеттер жоспарды толық орындай алмады. Ал кірістің бір бөлігінің өсуіне әлемдік нарықтағы бағалар мен салық мөлшерлемелерінің өзгеруі әсер еткен, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы 13 қазанда Үкімет отырысында Қаржы министрлігі мәлімдеді. Қаржы министрі Мәди Такиев Премьер-министр Олжас Бектеновке бюджеттің атқарылуы, салық түсімдері және мемлекеттік шығыстар туралы есеп берді.
Салық түсімдері 3 трлн теңгеге артты
2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында мемлекеттік бюджеттің трансферттерді есептемегендегі кірісі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 16,3 пайызға өсті.
Салық түсімдерінің өсімі бұдан да жоғары болды. Тоғыз айда бюджетке түскен салық көлемі 3 трлн теңгеге артып, өсу қарқыны 130,3 пайызға жетті.
Республикалық бюджет кірісі 2,7 трлн теңгеге немесе шамамен 26 пайызға ұлғайған.
Қаржы министрлігінің мәліметінше, бұған экспортталатын тауарлардың әлемдік бағасы, сауда айналымының артуы және салық мөлшерлемелерінің өзгеруі ықпал еткен.
Тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді өткізу айналымы шамамен 14 пайызға өсіп, 19,7 трлн теңгеге ұлғайды.
Бизнес үшін тағы бір маңызды көрсеткіш бар. Салық түсімдері көбейгенімен, мемлекет қосылған құн салығын қайтаруды жалғастырған. Тоғыз айда кәсіпкерлерге 811,5 млрд теңге ҚҚС қайтарылды.
Кеденнен түскен кіріс 3,9 трлн теңгеге жетті
Сыртқы сауданың ұлғаюы бюджет кірісіне де әсер етті.
Кедендік төлемдер 706 млрд теңгеге артып, 3,9 трлн теңгені құрады. Қазақстанның үшінші елдермен тауар айналымы 14,3 пайызға, ал ЕАЭО мемлекеттерінен келетін импорт 11,5 пайызға өсті.
Ел аумағы арқылы өтетін транзит көлемі де ұлғайған.
Тоғыз айда кеден органдары 1,2 млн транзиттік декларация рәсімдеді. Бұл 2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 18 пайызға көп.
Транзитпен тасымалданған жүк көлемі 13 пайызға өсіп, 19,4 млн тоннаға жетті.
Автомобиль өткізу бекеттері арқылы 1,5 млн көлік құралы өткен. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 234,4 мың көлікке немесе 19,3 пайызға артық.
Мұндай өсім шекарадағы инфрақұрылымға түсетін жүктемені де арттырады. Сондықтан Үкімет өткізу бекеттерін дамыту және кедендік рәсімдерді жеңілдету жұмыстарын жалғастырып жатыр.
Өңірлер бюджет кірісі бойынша жоспарды орындай алмады
Мемлекеттік бюджет кірісі өскенімен, жергілікті бюджеттердің көрсеткіштері бірдей емес.
Тоғыз айда жергілікті бюджеттерге 6,9 трлн теңге түсті. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 125,6 млрд теңгеге немесе 2 пайызға көп.
Алайда кіріс жоспары небәрі 96,1 пайызға орындалған.
Шығыстар бойынша да толық игерілмеген қаражат бар. Жергілікті бюджеттерден 11,9 трлн теңге жұмсалып, жоспардың 96,3 пайызы орындалды.
Игерілмеген қаражат көлемі 458,4 млрд теңгені құрады.
Демек, ел бойынша бюджет кірісінің өсуі барлық өңірде жоспар толық орындалды дегенді білдірмейді. Аймақтар үшін бөлінген қаржының көлемімен қатар, оның белгіленген мерзімде және мақсатты жұмсалуы да өзекті болып отыр.
Зейнетақы мен жәрдемақыға 5,3 трлн теңге бөлінді
2026 жылдың тоғыз айында мемлекеттік бюджет шығыстары 26,2 трлн теңгеге жетті. Қаржыландыру жоспары 98 пайызға орындалды.
Республикалық бюджеттен 19,6 трлн теңге жұмсалған. Бұл жоспардың 99,6 пайызына тең.
Қаражаттың негізгі бөлігі мына бағыттарға бөлінді:
- 5,3 трлн теңге — зейнетақы мен әлеуметтік жәрдемақыларға;
- 4,4 трлн теңге — өңірлерді қолдауға;
- 2 трлн теңге — экономиканың нақты секторын қолдауға.
Қаржы министрлігінің мәліметінше, мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелері қаржыландырылған.
Бір ескеретін жайт, 20,2 трлн теңге кіріс пен 26,2 трлн теңге шығыстың айырмасын тікелей бюджет тапшылығы деп есептеуге болмайды. Себебі алғашқы көрсеткіш трансферттерді қамтымайды, ал шығыстар бюджет қаражаты есебінен жүргізілген қаржыландырудың кеңірек көлемін көрсетеді.
Инфрақұрылымға миллиардтаған теңге бөлінді: 351 нысан аяқталды
Бюджет қаражатының бір бөлігі инфрақұрылымдық жобаларды іске асыруға бағытталған.
Арнаулы мемлекеттік қор есебінен жалпы құны 617,7 млрд теңге болатын 501 жоба жүзеге асырылып жатыр. Соның 351 нысаны аяқталған.
Ал Инфрақұрылымды дамыту қоры арқылы жалпы құны 1,5 трлн теңге болатын тағы 262 жоба қаржыландырылуда.
Ең ірі бағыттар:
- 369,2 млрд теңге — көлік инфрақұрылымына, 48 жоба;
- 344 млрд теңге — денсаулық сақтау саласына, 41 жоба;
- 283,4 млрд теңге — сумен жабдықтау және су бұру жүйелеріне, 55 жоба.
Бұл жобалар өңірлердегі жолдарды, медициналық нысандарды және коммуналдық инфрақұрылымды дамытуға бағытталған.
Дегенмен жобалардың жалпы құны тоғыз айда толық игерілген қаражатты білдірмейді. Министрлік қаржыландырылатын жобалардың ауқымы мен аяқталған нысандардың санын жариялады.
Медицина саласында 23,4 млрд теңгенің шығынына жол берілмеді
Қаржы министрлігі бюджет қаражатының қалай жұмсалып жатқанын бақылауды да күшейткен.
Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінде медициналық қызметтерді сатып алу және олардың ақысын төлеу тәртібіне ерекше назар аударылып отыр.
Qalqan цифрлық платформасында медициналық қызметтің 57 түрі бойынша төлем жүргізу мүмкіндігі іске қосылған.
Министрліктің мәліметінше, мониторинг пен алаяқтыққа қарсы бақылаудың нәтижесінде тоғыз айда 23,4 млрд теңге көлеміндегі қаржылық шығынның алдын алуға мүмкіндік туған.
Осы кезеңде республикалық бюджеттен МӘМС жүйесін қаржыландыруға 1,2 трлн теңге бөлінген.
Яғни бақылау ауқымды бюджет қаражаты жұмсалатын жүйені қамтып отыр. Мұнда медициналық қызмет ақысын уақытылы төлеумен бірге әр төлемнің негізділігін тексеру де көзделген.
Мектептерді цифрландыру 34 млрд теңгені үнемдеуге мүмкіндік берді
Білім беру саласында да бюджет қаражатын бақылаудың нақты нәтижелері тіркелген.
Қазақстандағы 6634 мектеп қаржыландырудың цифрлық жүйесіне көшірілді.
Бұл жүйе оқушылардың нақты санын салыстырып тексеруге, бір оқушыны бірнеше рет есепке алу немесе оқушы санын негізсіз көбейтіп көрсету жағдайларын анықтауға мүмкіндік береді.
Қаржы министрлігінің мәліметінше, осындай тексерулердің нәтижесінде бюджеттен 34 млрд теңге үнемделген.
2026 жылы Қаржы орталығы арқылы 821 млрд теңге қаржыландырылды. Жыл соңына дейін бұл соманы 1,6 трлн теңгеге жеткізу жоспарланып отыр.
Сонымен қатар салалық министрліктер білім беру ұйымдарына бөлінетін қаржы мен олардың нақты жұмыс нәтижелерінің арасындағы байланысты бағалайтын көрсеткіштерді әзірлеуде.
Жыл соңына дейін салық базасын кеңейтуге басымдық беріледі
Бюджет кірісі өскенімен, Қаржы министрлігі қосымша түсімдердің бір бөлігі баға және реттеушілік факторларға тәуелді екенін көрсетіп отыр.
Экспорттық тауарлардың әлемдік нарықтағы жоғары бағасы мен салық мөлшерлемелерінің өзгеруі 2026 жылғы түсімдердің артуына ықпал етті. Алайда мұндай факторлар жыл сайын дәл осындай өсімді қамтамасыз етеді деуге негіз жоқ.
Сондықтан жыл соңына дейін министрлік салық базасын кеңейтуге және салықтық әкімшілендіру сапасын арттыруға басымдық бермек.
Бюджет шығыстарын бақылау тәсілі де өзгеріп жатыр. Қаржы министрлігінің деректеріне сүйенсек, денсаулық сақтау мен білім беру салаларындағы цифрлық тексерулердің нәтижесінде жалпы сомасы 57,4 млрд теңге болатын қаржылық шығынның алдын алынып, қаражат үнемделген.
Тақырыпқа орай, Қазақстан Үкіметінің ресми порталында мемлекеттік қаржы, бюджет кірістері мен шығыстары және экономикалық саясатқа қатысты жарияланған ақпараттармен де танысуға болады.
