Қазақстанда шахмат мектептегі білім беру жүйесінің маңызды бағытына айналып келеді. 2026–2027 оқу жылында «Білім берудегі шахмат» бағдарламасы еліміз бойынша 133 812 оқушыны қамтиды. Қазақстан шахмат федерациясының білім беру бағдарламасы аясында жүзеге асырылып жатқан бастама бүгінде 2 509 мектепке жетті. Бұл – елдегі әрбір үшінші мектепке жуық көрсеткіш, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бастаманың басты ерекшелігі – шахматтың ірі қалалармен шектелмей, ауыл мектептеріне де кеңінен енгізілуі. Бағдарламаға қатысатын білім беру ұйымдарының үштен екісіне жуығы ауылдық жерлерде орналасқан. Осылайша, бұрын шахмат үйірмесіне қатысу мүмкіндігі болмаған мыңдаған бала енді зияткерлік ойынмен өз мектебінде танысып жатыр.
42 мектептен 2 509 мектепке дейін: төрт жылда не өзгерді?
«Білім берудегі шахмат» бағдарламасы 2023 жылы пилоттық жоба ретінде басталды. Алғашқы кезеңде оған 42 мектеп пен шамамен мың оқушы қатысқан болатын.
Төрт жыл ішінде жоба ұлттық ауқымға көтерілді. Қазір бағдарлама 6 770 бастауыш сыныпта жүзеге асырылып жатыр. Шахмат сабақтары бірінші сыныптан төртінші сыныпқа дейінгі оқушыларға арналған.
Осы кезеңде бағдарламаға тартылған балалар саны 130 еседен астам өсті. Бұл – Қазақстандағы мектеп шахматының қаншалықты жылдам дамып келе жатқанын көрсететін негізгі көрсеткіштердің бірі.
Сонымен қатар, шахмат үйірмелері мен секциялары да жұмысын жалғастыруда. Олар ойынға қызығушылығы жоғары балалардың шеберлігін жетілдіруге, жарыстарға қатысуына және спорттық бағытта дамуына қосымша мүмкіндік береді.
Шахмат ауылдарға жетті: мектептердің 65 пайызы ауылдық жерде
Бағдарламаның ең маңызды нәтижелерінің бірі – ауыл мен қала арасындағы қосымша білім беру мүмкіндіктерінің алшақтығын азайтуға бағытталған қадам.
Қазіргі таңда жобаға қатысатын 2 509 мектептің 1 623-і ауылдар мен шағын елді мекендерде орналасқан. Бұл жалпы мектептердің шамамен 64,7 пайызы. Қалған 886 білім беру ұйымы қалаларда жұмыс істейді.
Мұндай географиялық қамту шахматтың тек Алматы, Астана немесе облыс орталықтарындағы балалар үшін ғана емес, шалғай өңірлердегі оқушылар үшін де қолжетімді болуына жол ашып отыр.
Өңірлер арасында Түркістан облысы көш бастап тұр. Мұнда бағдарламаға 340 мектеп қосылған. Екінші орында 303 мектеппен Батыс Қазақстан облысы орналасқан. Одан кейін Ақтөбе облысы – 189 мектеп, Атырау облысы – 156 мектеп және Абай облысы – 152 мектеп.
Бұл көрсеткіштер шахматты мектеп бағдарламасына енгізу жұмысының ел аумағында кеңінен жүргізіліп жатқанын аңғартады.
Шахмат балаларға қандай қасиеттерді үйретеді?
Бағдарламаның негізгі мақсаты – кәсіби шахматшылар санын көбейту ғана емес. Шахмат баланың логикалық ойлауын, зейінін, шешім қабылдау қабілетін және жауапкершілік сезімін дамытуға арналған білім беру құралы ретінде қарастырылады.
Ойын барысында оқушы әр жүрісін алдын ала ойластыруға, бірнеше нұсқаны салыстыруға, қарсыласының әрекетін болжауға және өз шешімінің ықтимал салдарын бағалауға үйренеді.
Ақтөбе облысы Мұғалжар орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімі Қуаныш Әбілмажанова шахмат сабақтарының тәрбиелік маңызын ерекше атап өтті.
«Шахмат ойыны арқылы оқушылардың бойында сабырлылық, төзімділік, табандылық, өзара құрмет пен әділдік сияқты маңызды адами қасиеттер қалыптасады. Балалар қарсыласын сыйлауды, ережелерді сақтауды, жеңіске жеткенде ұстамды болуды және жеңілістен сабақ алуды үйренді. Мұндай тәжірибе олардың эмоционалдық тұрақтылығын нығайтады, сезімдерін басқаруға, қиындықтарды ақылға салып қабылдауға әрі өз мүмкіндіктерін объективті бағалауға көмектеседі», – деді Ақтөбе облысы Мұғалжар орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімі Қуаныш Әбілмажанова.
Мұғалімнің пікірінше, шахматтағы жеңіс пен жеңіліс балалардың эмоцияларын басқаруына, қиын жағдайларда сабыр сақтауына және өз әрекеттеріне сыни көзқараспен қарауына көмектеседі.
5 886 педагог және 744 студент: шахмат мұғалімдері қалай даярланады?
Бағдарламаның ауқымы кеңейген сайын шахматты оқыта алатын педагогтерге деген қажеттілік те артып келеді.
Қазіргі таңда жоба аясында 5 886 педагог жұмыс істейді. Сабақтардың 93,8 пайызы қазақ тілінде, қалған бөлігі орыс тілінде жүргізіледі.
Бағдарламаға мемлекеттік мектептермен қатар 26 жекеменшік мектеп және «Келешек мектептері» желісіндегі 174 білім беру ұйымы қосылды.
Шахматты оқыту жүйесін ұзақ мерзімге дамыту үшін жоғары оқу орындарында да арнайы мамандар даярланып жатыр.
Қазір Қазақстанның 11 жоғары оқу орнында «Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы бойынша білім алатын 744 студент «Шахмат педагогы» MINOR бағдарламасын меңгеруде.
Бұл бағыт болашақ бастауыш сынып мұғалімдеріне шахматты оқытудың әдістемелік негіздерін игеруге және зияткерлік ойынды оқу үдерісіне тиімді кіріктіруге мүмкіндік береді.
Осылайша, Қазақстан шахматты мектептерге енгізумен қатар, оны оқытатын педагогтердің тұрақты кәсіби базасын қалыптастыруға да көңіл бөліп отыр.
Тимур Турлов: Қазақстан тәжірибесін басқа елдер де қолдана алады
Қазақстандық мектеп шахматының даму тәжірибесі халықаралық деңгейде де таныстырылды.
Қазақстан шахмат федерациясының президенті Тимур Турлов Самарқандта өткен 46-шы Дүниежүзілік шахмат олимпиадасы аясындағы «Білім берудегі шахмат» FIDE саммитінде қазақстандық модельдің ерекшеліктері туралы айтты.
Ол жобаның бастапқы кезеңінен бүгінгі нәтижесіне дейінгі жолын сипаттап, бағдарламаны одан әрі кеңейту мүмкіндігіне тоқталды.
«Қазақстанда біз бұл жобаны іс жүзінде нөлден бастадық. Бізді Үкімет қолдап, шахматты дамыту мен оны білім беру жүйесіне енгізу бағдарламасын келісіп алдық. 2023 жылы тек пилоттық жоба ғана бар еді, ал бүгінде бағдарлама 133 мың оқушыны қамтып отыр. Қазақстанда жеті мыңнан астам мектеп бар, сол себепті дамитын бағытымыз әлі де ауқымды. Ең бастысы – бұл модельді кеңінен таратуға болады. Бұл оңай емес, бірақ әбден мүмкін», – деді Тимур Турлов.
Федерация президентінің айтуынша, бағдарламаның қазіргі нәтижелері оның басқа елдерде де қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда мұндай бастаманы жүзеге асыру үшін білім беру ұйымдарының, педагогтердің және мемлекеттік құрылымдардың бірлескен жұмысы қажет.
Смартфон дәуірінде балалардың зейінін қалай дамытуға болады?
Бүгінгі балалар ақпараттың өте үлкен көлемімен бетпе-бет келеді. Смартфондар, әлеуметтік желілер, бейнеойындар мен түрлі қосымшалар олардың назарын үнемі өзіне аударуға тырысады.
Осындай жағдайда баланың бір тапсырмаға ұзақ уақыт назар аударуы, ойланып шешім қабылдауы және күрделі мәселені кезең-кезеңімен шешуі ерекше маңызды.
Тимур Турлов шахматтың осы дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін қызықты құралдардың бірі екенін атап өтті.
«Шахмат балаларға асықпауды, сабыр сақтауды және бір нәрсеге зейін қоюды үйретеді. Әрине, бұл зейінді шыңдаудың жалғыз жолы емес, бірақ ең қызықты тәсілдерінің бірі. Сонымен қатар, біздің басты мақсатымыз – әр баланы міндетті түрде кәсіби спортқа әкелу емес. Мүмкін, біреуі шахмат клубына барар, ал енді біреуіне бұл ойын жақсы оқып, болашақта мықты инженер, дәрігер немесе әзірлеуші болуға көмектеседі», – деп атап өтті Турлов.
Бұл көзқарас шахматтың білім беру жүйесіндегі рөлін кеңірек түсіндіреді. Баланың болашақта қандай мамандықты таңдайтынына қарамастан, талдау жасау, бірнеше қадам алға жоспарлау және өз шешіміне жауап беру дағдылары маңызды болып қала береді.
Шахмат осындай қабілеттерді жаттықтыруға мүмкіндік беретін оқу құралдарының бірі ретінде пайдаланылып отыр.
«Зияткер Ұстаз» турнирі: мұғалімдер де шахмат тақтасына отырады
Бағдарламаны дамытудың келесі кезеңінде педагогтердің біліктілігін арттыруға және мұғалімдер арасындағы шахмат жарыстарын ұйымдастыруға ерекше назар аударылады.
Жаңа оқу жылында бастауыш сынып мұғалімдері арасында дәстүрлі III «Зияткер Ұстаз» турнирін өткізу жоспарланған.
Бұл жарыс мұғалімдердің шахматқа деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың кәсіби байланыстарын нығайтуға және тәжірибе алмасуына жағдай жасауға бағытталған.
Тимур Турлов шахматты дамытуда жарыстардың тәрбиелік және әлеуметтік маңызы жоғары екенін айтты.
«Жарыс элементі өте маңызды, өйткені ол балаларға дем береді, оларды бір қауымдастыққа біріктіреді, араласуға мүмкіндік туғызады және мектеп өмірін қызықты ете түседі. Сонымен қатар мұғалімдерді де ынталандырады, мемлекеттік қызметшілердің назарын аударып, шахматты бүкіл әлемде танымал етуге ықпал етеді. Біздің модель ашық, біз онымен барлық қызығушылық танытқан елдермен бөлісуге дайынбыз. Мен үшін бұл – серіктестермен бірге одан әрі дамыта беретін ірі қайырымдылық жобаларының бірі. Ол халықаралық шахмат қауымдастығы үшін қосымша қолдау көзіне айналады», – дейді Тимур Турлов.
Осы тұрғыдан алғанда, мектеп шахматы сабақтармен ғана шектелмейді. Турнирлер, педагогтер арасындағы байланыс және халықаралық ынтымақтастық бағдарламаның маңызды құрамдас бөлігіне айналып келеді.
12–13 қарашада халықаралық конференция өтеді
Қазақстандағы шахматтық білім беруді дамытуға арналған келесі маңызды шаралардың бірі – 12–13 қарашаға жоспарланған IV халықаралық конференция.
Оған шетелдік сарапшылар, педагогтер және білім беру саласының өкілдері қатысады деп күтілуде.
Конференция барысында әртүрлі мемлекеттердің мектептерде шахматты оқыту тәжірибесі, балаларға арналған әдістемелік тәсілдер және шахматты жалпы білім беру жүйесіне кіріктіру жолдары талқыланады.
Мұндай кездесулер Қазақстанға халықаралық тәжірибені зерделеуге, ал шетелдік қатысушыларға елімізде жүзеге асырылып жатқан бағдарламаның нәтижелерімен танысуға мүмкіндік береді.
133 мың оқушы – үлкен өзгерістің бастамасы
2023 жылы небәрі 42 мектептен басталған жоба бүгінде 2 509 білім беру ұйымын қамтып отыр. Бағдарламаға 133 812 оқушы тартылған, ал сабақтарды мыңдаған педагог жүргізуде.
Ең маңыздысы – шахматтың ауылдық мектептерге кеңінен енуі. Бұл еліміздің әртүрлі өңірлеріндегі балалардың зияткерлік дамуына қосымша мүмкіндік береді.
Алдағы кезеңде бағдарламаның нәтижелілігі тек қатысушылар санымен емес, оқыту сапасымен, педагогтердің дайындығымен және балалардың алған дағдыларын күнделікті оқу барысында қолдана алуымен де бағаланбақ.
Бұған дейін Қазақстан мектептері үшін шахмат бағдарламасына тегін қатысу мүмкіндігі ашылғаны туралы жазған едік. Енді бұл бастама 133 мыңнан астам оқушыны қамтитын ауқымды білім беру жобасына айналды.
