Қазақстанда азаматтық істер саны 28,4 пайызға артты. 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында соттар 605 мыңнан астам азаматтық істі қараған. Бұл туралы Жоғарғы Сот төрағасы Асламбек Мерғалиев 27 қазанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевқа есеп беру барысында мәлімдеді.
Кездесуде сот жүйесінің тоғыз айдағы жұмысы, сот ісін жүргізуді цифрландыру және азаматтардың соттарға сенімін арттыру мәселелері талқыланды. Президентке қаралған істердің саны, кассациялық соттардың жұмысы және сот жүйесін кадрмен қамтамасыз ету туралы ақпарат ұсынылды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Азаматтық істер неге көбейді?
Жоғарғы Сот төрағасының мәліметінше, азаматтық істер санының өсуіне банкроттық, тұрғын үй және жер даулары, сондай-ақ келісімшарттық міндеттемелерге қатысты талап-арыздардың көбеюі әсер еткен.
Бұл санаттағы даулар азаматтар мен кәсіпкерлердің мүліктік құқықтарына, қаржылық міндеттемелеріне және күнделікті экономикалық қатынастарына тікелей байланысты.
Азаматтық істердің 28,4 пайызға артуы соттарға түсетін жүктеменің ұлғайғанын көрсетеді. Дегенмен бұл көрсеткіштің өзі даулардың барлық түрі бірдей көбейді дегенді білдірмейді.
Тоғыз айда соттар қанша іс қарады?
Асламбек Мерғалиев Президентке 2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айларындағы сот жұмысының негізгі көрсеткіштерін ұсынды.
Есепті кезеңде қаралған істер:
- 24,8 мың қылмыстық іс.
- 605 мыңнан астам азаматтық іс.
- 29,2 мың әкімшілік іс.
- 319 мың әкімшілік құқықбұзушылық туралы іс.
Осы санаттар бойынша қаралған істердің жиынтық саны шамамен 978 мыңға жетеді. Бұл көрсеткіштер сот жүйесіндегі жұмыс көлемін сипаттайды, алайда әр санаттың құқықтық ерекшелігі бар.
Даулардың жартысына жуығы сотта ұзақ талқыланбай шешілген
Жоғарғы Сот төрағасы даулардың жартысына жуығы медиация және басқа да балама тәсілдер арқылы реттелгенін хабарлады.
Медиация тараптарға өзара келісімге келуге мүмкіндік береді. Бұл әсіресе азаматтық-құқықтық қатынастарда, мүліктік және келісімшарттық келіспеушіліктерде маңызды.
Алайда ресми ақпаратта балама тәсілдермен реттелген даулардың нақты саны мен олардың санаттар бойынша бөлінісі көрсетілмеген.
Кассациялық соттарға 18 мыңнан астам шағым түсті
Кездесуде кассациялық соттардың жұмысына да назар аударылды. Есепті кезеңде бұл сатыға 18 мыңнан астам шағым келіп түскен.
Оларды қарау нәтижесінде апелляциялық сатыда түзетілген сот актілерінің саны 934-тен 1704-ке дейін өскен.
Бұл – 770 сот актісіне көп, яғни шамамен 82,4 пайыздық өсім.
Кассациялық саты төменгі соттардың шешімдерін заңда белгіленген тәртіппен қайта қарауға мүмкіндік береді. Оның міндеті – сот актілерінің заңдылығын тексеру және анықталған құқықтық қателерді түзету.
Сонымен бірге түзетілген сот актілері санының өсуін сот жүйесіндегі қателердің жалпы деңгейі дәл осынша артты деп түсіндіруге болмайды. Мұндай қорытынды үшін қаралған шағымдардың құрылымы мен сот актілерінің жалпы саны жөніндегі қосымша деректер қажет.
Соттарға сенім деңгейі 69,7 пайызға жетті
Президентке Ұлттық статистика бюросының сот жүйесіне қатысты деректері де ұсынылды.
Оған сәйкес, Қазақстанда сот жүйесіне абсолютті сенім деңгейі 2023 жылдан бері 55,2 пайыздан 69,7 пайызға дейін көтерілген.
Осылайша, көрсеткіш 14,5 пайыздық тармаққа өскен.
Бұл – азаматтардың сот жүйесіне деген сенімін сипаттайтын әлеуметтік көрсеткіш. Оны сот шешімдерінің сапасын немесе әрбір азаматтың сот тәжірибесін тікелей өлшейтін көрсеткіш ретінде қарастыруға болмайды.
Сот жүйесін цифрландыру қалай жүріп жатыр?
Қасым-Жомарт Тоқаев пен Асламбек Мерғалиев сот ісін жүргізу үдерісін цифрландыру барысын талқылады.
Цифрлық технологиялар сот құжаттарымен жұмыс істеуді жеңілдетуге, рәсімдердің ашықтығын арттыруға және сот жүйесінің жұмысын ұйымдастыруды жетілдіруге бағытталған.
Дегенмен кездесудің жарияланған қорытындысында жаңа цифрлық жүйелердің атаулары, енгізілу мерзімдері немесе нақты технологиялық нәтижелері туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілмеген.
Сонымен қатар Мемлекет басшысына сот жүйесін кадрлармен қамтамасыз ету мәселелері жөнінде ақпарат ұсынылды.
Тоқаев сот төрелігінің сапасын жақсартуды тапсырды
Кездесу соңында Президент сот төрелігінің сапасын арттыру және сот жүйесін жаңғырту шараларын іске асыру қажеттігіне назар аударды.
Жарияланған мәліметтер сот жүйесінде бір мезгілде бірнеше міндет тұрғанын көрсетеді: азаматтық істердің көбеюіне байланысты жүктемені басқару, кассациялық бақылауды қамтамасыз ету, дауларды балама жолмен шешу және сот рәсімдерін цифрландыру.
Бұл бағыттардағы жұмыстың нәтижесі азаматтар мен кәсіпкерлердің өз құқықтарын сот арқылы қорғау мүмкіндіктері үшін маңызды.
Бұған дейін біз Астанада кассациялық сатыдағы соттардың ашылғаны туралы жазған едік. 2025 жылғы шілдеде жұмысын бастаған жаңа соттар азаматтық, қылмыстық және әкімшілік істер бойынша кассациялық шағымдарды қарауға арналған.
