2025 жылы Қазақстанның Ұлттық қорынан 5,78 трлн теңге пайдаланылды. Оның 3,25 трлн теңгесі республикалық бюджетке мақсатты трансферт ретінде бағытталды. ҚР Қаржы министрлігінің ресми ақпараттық ресурсы Ұлттық қор қаражатының пайдаланылуы мен мемлекеттік қаржының атқарылуы туралы мәліметтерді жариялайды. 2025 жылғы шығыстардың негізгі бағыттары өңірлерді қаржыландыру, жол құрылысы, мектептер, инженерлік желілер және коммуналдық инфрақұрылым болды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мұнай экспортынан түсетін кірістер Ұлттық қорды толықтырудың маңызды көздерінің бірі болып қала береді. Ал қордан бюджетке бөлінетін қаражат әлеуметтік міндеттемелерді орындауға және ірі даму жобаларын қаржыландыруға жұмсалады.
2025 жылғы көрсеткіштер Ұлттық қор қаражатының елеулі бөлігі жергілікті деңгейдегі жобалар арқылы пайдаланылғанын көрсетеді. Дегенмен қаражаттың игерілуі мен нақты әлеуметтік-экономикалық нәтиже бір ұғым емес: шығыстардың толық орындалуы әр жобаның тиімділігін жеке бағалау қажеттігін жоққа шығармайды.
Ұлттық қордан бөлінетін қаражат қалай өзгерді?
Соңғы төрт жылда Ұлттық қордан пайдаланылған қаражат көлемі жоғары деңгейде сақталды.
2022 жылы қордан 4,60 трлн теңге, 2023 жылы 4,07 трлн теңге, 2024 жылы 5,95 трлн теңге, ал 2025 жылы 5,78 трлн теңге жұмсалды.
Осылайша, 2025 жылғы көрсеткіш 2024 жылмен салыстырғанда 170 млрд теңгеге немесе шамамен 2,9%-ға азайды. Алайда ол 2022 жылғы деңгейден 1,18 трлн теңгеге жоғары.
Мақсатты трансферттер көлемінде де айтарлықтай өзгеріс болды. 2022 жылы олардың мөлшері 550 млрд теңге болса, 2023 жылы 1,8 трлн теңгеге, 2024 жылы 3,6 трлн теңгеге жетті.
2025 жылы мақсатты трансферт 3,25 трлн теңгені құрады. Бұл 2024 жылғы көрсеткіштен 350 млрд теңгеге төмен, бірақ 2022 жылғы көлемнен шамамен алты есе көп.
3,25 трлн теңгенің қаншасы игерілді?
2025 жылы Ұлттық қордан бөлінген мақсатты трансферт есебінен республикалық бюджеттің 3,23 трлн теңге шығысы орындалды.
Бұл көзделген қаражаттың 99,5%-ына тең.
Оның ішінде 1,65 трлн теңге өңірлерге берілетін субвенцияларға бағытталды. Қалған шамамен 1,58 трлн теңге республикалық бюджеттік бағдарламалар әкімшілері мен жергілікті атқарушы органдар арқылы жұмсалды.
Субвенциялар өңірлерге толық көлемде аударылды. Үкімет есебінде мұндай қаржыландыру қажеттілігі 2024 жылы экономикалық өсімнің баяулауымен және республикалық бюджет кірістерінің жоспардан төмен түсуімен түсіндірілген.
Даму шығыстарының 367,4 млрд теңгесі республикалық деңгейде игеріліп, орындалу көрсеткіші 95,8%-ды құрады.
Ал жергілікті атқарушы органдар арқылы шамамен 1,22 трлн теңге пайдаланылды. Бұл бағыттағы орындалу деңгейі 99,9%-ға жетті.
Яғни мақсатты трансферттің даму жобаларына арналған бөлігінің басым бөлігі өңірлер арқылы өтті.
Жолдар мен көлік инфрақұрылымына 552,7 млрд теңге
Мақсатты трансферт есебінен қаржыландырылған ең ауқымды бағыттардың бірі автомобиль жолдары мен көлік инфрақұрылымы болды.
Бұл салаға 552,7 млрд теңге бөлініп, қаражаттың игерілуі шамамен 100%-ды құрады.
Жол бағдарламаларының бірінде Ұлттық қор есебінен 98,7 млрд теңге қарастырылып, оның 98,6 млрд теңгесі пайдаланылды.
Осы соманың 84,2 млрд теңгесі «ҚазАвтоЖол» арқылы халықаралық және республикалық маңызы бар автомобиль жолдарын салуға және қайта жаңартуға бағытталды.
Мұндай инвестициялар жолдардың техникалық жағдайын жақсартуға және ел ішіндегі көлік байланысын дамытуға арналған.
«Жайлы мектеп» жобасына 339,7 млрд теңге жұмсалды
Білім беру, денсаулық сақтау, спорт және әлеуметтік қорғау нысандарын салу мен жаңартуға 457,4 млрд теңге пайдаланылды.
Бұл бағыттағы қаражаттың игерілуі 99%-ды құрады.
Ең ірі жобалардың бірі – «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы.
2025 жылы оған Ұлттық қордың мақсатты трансфертінен 346,6 млрд теңге көзделді. Жергілікті атқарушы органдар 339,7 млрд теңгені немесе жоспарланған қаражаттың 98,2%-ын игерді.
Жоба жаңа оқушы орындарын ашуға, үш ауысымды оқытуды қысқартуға және мектеп инфрақұрылымының тапшылығын азайтуға бағытталған.
Денсаулық сақтау саласында республикалық деңгейдегі нысандарды салуға және қайта жаңартуға 5,9 млрд теңге жұмсалды. Бұл қарастырылған қаражаттың 99,5%-ына тең.
Қаржыландырылған нысандардың қатарында Ұлттық ғылыми онкологиялық орталық бар.
Су шаруашылығына 106,2 млрд теңге бағытталды
Су ресурстары, суландыру және дренаж жүйелерін дамытуға 106,2 млрд теңге бөлінді. Бұл бағыттағы қаражаттың 100%-ға жуығы игерілді.
Жерүсті су ресурстарының көлемін арттыруға арналған іс-шараларға 29,4 млрд теңге қарастырылып, жергілікті деңгейде 29,36 млрд теңге пайдаланылды.
Қаржыландыру гидротехникалық құрылыстарды, арналарды және су қоймаларын қайта жаңартуға жұмсалды.
Атқарылған жұмыстардың қатарында Р-6 арнасының 15,1 шақырымын қайта жаңарту және Киров су қоймасындағы жұмыстарды аяқтау бар.
Су инфрақұрылымын жаңарту ауыл шаруашылығы мен елді мекендерді сумен қамтамасыз ету үшін маңызды. Алайда оның нақты нәтижесін бағалау кезінде жаңартылған нысандардың өткізу қабілеті мен су пайдалану тиімділігі де ескерілуі тиіс.
Энергетикаға 92,7 млрд теңге жұмсалды
Газ тасымалдау жүйесін, жылу және электр энергетикасын дамытуға 92,7 млрд теңге бағытталды.
Бұл бағыттағы бюджет қаражатының игерілуі 100%-ға жуықтады.
Ұлттық қор есебінен өңірлердегі газдандыру, жылумен жабдықтау және жылу энергетикасы жобалары қаржыландырылды.
Бұл жобалар коммуналдық инфрақұрылымды жаңартуға және елді мекендердің инженерлік жүйелерін дамытуға бағытталған.
«Ауыл – Ел бесігі»: 106 ауылда 126 жоба
Өңірлердің инженерлік, көлік және әлеуметтік инфрақұрылымына 101,4 млрд теңге бөлінді.
Осы бағыттағы маңызды бағдарламалардың бірі – «Ауыл – Ел бесігі».
Тікелей Ұлттық қордың мақсатты трансферті есебінен жергілікті деңгейде 47,1 млрд теңге пайдаланылды. Бұл жоспарланған қаражаттың 96,7%-ын құрады.
Осы қаржыландыру шеңберінде 106 ауылдық елді мекенде 126 жоба жүзеге асырылды:
- 21 көлік инфрақұрылымы нысаны;
- 39 тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық нысаны;
- 66 әлеуметтік нысан.
Ал Ұлттық қор мен республикалық бюджеттен бөлінген қаражатты бірге есептегенде, 2025 жылы «Ауыл – Ел бесігі» бағдарламасына 73 млрд теңге бағытталды.
Жыл ішінде 226 ауылда 255 жоба жүзеге асырылды. Бағдарлама аясында 150 әлеуметтік нысан мен 67 коммуналдық шаруашылық нысаны салынып немесе қайта жаңартылды.
Сонымен қатар 180 шақырым автомобиль жолы және 1 мың шақырымға жуық инженерлік желі жаңартылды.
Бұл екі көрсеткішті шатастырмау маңызды: 47,1 млрд теңге – тікелей Ұлттық қор есебінен игерілген қаражат, ал 73 млрд теңге – екі қаржыландыру көзінің жиынтық көлемі.
Шағын және моноқалаларға 10,3 млрд теңге
Шағын және моноқалалардағы инвестициялық жобаларға Ұлттық қордан 10,3 млрд теңге көзделді.
Жергілікті деңгейде 10,27 млрд теңге немесе жоспардың 99,7%-ы игерілді.
Қаржыландыру бес моноқала мен 13 шағын қаладағы 30 жобаны қамтыды.
Бұл қаражатқа автомобиль жолдары мен инженерлік желілер жаңартылды.
Мұндай жобалар ірі қалалардан тыс орналасқан елді мекендердің инфрақұрылымын жақсартуға бағытталған.
Сумен жабдықтау мен коммуналдық желілерге 126,5 млрд теңге
Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығына 126,5 млрд теңге бөлінді.
Қаражаттың басым бөлігі сумен жабдықтау және су бұру жүйелерін дамытуға жұмсалды.
Қалаларда осы мақсатқа қарастырылған 34,1 млрд теңгенің 33,4 млрд теңгесі игерілді.
Ауылдық елді мекендерде бөлінген 33,4 млрд теңгенің 32,3 млрд теңгесі пайдаланылды.
Ауылдық жерлерде сумен жабдықтау және су бұру нысандарын салу мен қайта жаңарту бойынша 82 жоба қаржыландырылды.
Қалаларда қаражаттың бір бөлігі Астананың кәріз инфрақұрылымын дамытуға бағытталды.
Қызылорда қаласында тәулігіне 70 мың текше метр сарқынды суды биологиялық тазартуға арналған станцияны жаңарту және автоматтандыру жұмыстарына 720,4 млн теңге жұмсалды.
Бұдан бөлек, Қызылордадағы инженерлік желілер мен жол құрылысына 732,1 млн теңге бөлінді.
Шекара бекеттеріне 50,9 млрд теңге жұмсалды
Мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерін салуға және қайта жаңартуға 50,9 млрд теңге пайдаланылды.
Бұл қарастырылған қаражаттың шамамен 100%-ын құрады.
2025 жылы қаржыландыру 14 жобаны қамтыды. Жұмыстар автомобиль өткізу пункттерін жаңғыртуға және олардың өткізу қабілетін арттыруға бағытталды.
Шекара инфрақұрылымының жаңартылуы халықаралық жүк тасымалын ұйымдастыру үшін маңызды. Алайда өткізу қабілетінің нақты өзгерісі нысандар пайдалануға берілгеннен кейінгі көрсеткіштер арқылы бағалануы тиіс.
«Бәйтерек» ғарыш кешеніне 60,9 млрд теңге
2025 жылы «Бәйтерек» ғарыш зымыран кешенін құруға 60,9 млрд теңге жұмсалды.
Бұл жоспарланған қаражаттың 100%-ына жуық.
Қаржыландыру жобалау-сметалық және жұмыс конструкторлық құжаттамасын әзірлеуге, кешен нысандарын қайта жаңартуға және жаңғыртуға бағытталды.
Бұл көрсеткіш жобаға жұмсалған жылдық бюджет қаражатын сипаттайды және кешен құрылысының толық аяқталғанын білдірмейді.
Қорғаныс пен қауіпсіздік жобаларында игеру төмен болды
Қорғаныс, қоғамдық тәртіп және төтенше жағдайлардан қорғау нысандарын салуға әрі қайта жаңартуға 34,2 млрд теңге бөлінді.
Алайда бұл бағыттағы орындалу деңгейі 73,3%-ды құрады.
Бұл басқа ірі инфрақұрылымдық бағыттармен салыстырғанда төмен көрсеткіш.
Сонымен бірге жекелеген іс-шаралар толық орындалды. Атап айтқанда, төтенше жағдайлардан қорғау нысандарын салуға және қайта жаңартуға 7,7 млрд теңге жұмсалды.
Жалпы бағыттағы игерілмеген қаражаттың нақты себептері келтірілген мәліметтерде ашылмаған. Сондықтан орындалу деңгейінің төмендігін белгілі бір құрылыс нысанымен немесе мердігердің жұмысымен байланыстыруға негіз жоқ.
Ұлттық қор шығыстары нені көрсетеді?
2025 жылғы деректер Ұлттық қордан бөлінген мақсатты трансферттің екі негізгі міндетті атқарғанын көрсетеді.
Біріншісі – өңірлік бюджеттердің қаржылық тұрақтылығын қолдау. Осы мақсатқа 1,65 трлн теңге субвенция бағытталды.
Екіншісі – мектептер, жолдар, су және энергетика желілері, коммуналдық инфрақұрылым және басқа да даму жобаларын қаржыландыру.
Даму шығыстарының елеулі бөлігі жергілікті атқарушы органдар арқылы игерілді. Бұл өңірлердің мемлекеттік инвестицияларды іске асырудағы рөлін көрсетеді.
Сонымен бірге мұнай кірістерін бюджет шығыстарына пайдалану Ұлттық қордың жинақтау міндетімен қатар қарастырылуы қажет. Қордан тұрақты түрде ірі көлемде қаражат алу оның ұзақ мерзімді активтерін сақтауға және болашақ ұрпақ үшін қаржы жинақтауға қатысты мәселелерді өзекті етеді.
Сондықтан Ұлттық қор шығыстарының тиімділігін бағалауда игерілген сомалармен қатар, салынған нысандардың пайдалануға берілуі, көрсетілетін қызмет сапасы және олардың экономика мен халыққа нақты пайдасы шешуші мәнге ие.
