Қауіпті ықпал бірден байқалмайды. Адам бастапқыда діни тақырыптағы қысқа видеоларды көріп, уағызшыларға жазылады. Алайда уақыт өте келе жақындарынан алшақтап, өз пікірінен өзге көзқарасты қабылдамайтын жағдайға жетуі мүмкін. Мұндай өзгерістерді қалай байқауға болады және шынайы діни сенімді радикалды идеологияның ықпалынан қалай ажыратамыз?
Осы сұрақтарға Қызылорда облысы Дін істері басқармасының Дін мәселелерін зерттеу орталығының теологы, Республикалық ақпараттық-түсіндіру тобының (РАТТ) мүшесі Бақтияр Оспанов жауап берді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Маман радикалды идеялардың адам санасына қалай әсер ететінін, жастардың неліктен манипуляцияға бейім болуы мүмкін екенін және ата-аналар нені ескеруі керектігін түсіндірді.
Бір видеодан басталған қызығушылық радикалды көзқарасқа қалай ұласуы мүмкін?
Теологтың айтуынша, радикалды идеология адамның дүниетанымын бір сәтте өзгерте салмайды. Көп жағдайда бәрі дінге қатысты қарапайым қызығушылықтан басталады.
Адам алдымен бір видеоны көреді, кейін осыған ұқсас жарияланымдарды жиі кездестіре бастайды. Бірте-бірте белгілі бір пікірлерді жалғыз дұрыс ұстаным ретінде қабылдауы мүмкін.
Бұл үдеріске адамның араласатын ортасы, өмірлік қиындықтары және ақпараттық кеңістік әсер етеді. Әсіресе күрделі кезеңді бастан өткеріп, өз сұрақтарына нақты жауап іздеп жүрген адам біржақты түсіндірмелерге сеніп қалуы ықтимал.
«Көп жағдайда бұл бірден бола салмайды. Алдымен адам белгілі бір контентке қызығушылық танытады. Кейін осыған ұқсас ақпаратпен жиі бетпе-бет келіп, уақыт өте келе белгілі бір көзқарастарды қалыпты нәрсе ретінде қабылдай бастауы мүмкін», – деп түсіндірді Бақтияр Оспанов.
Маманның пікірінше, алдын алу жұмыстары адамның қауіпті әрекетке баруын күтпей, ақпаратты қалай қабылдайтынына және оны қаншалықты сыни тұрғыдан бағалай алатынына назар аударудан басталуы керек.
Радикалды мазмұндағы ақпаратты танытатын үш белгі
Әлеуметтік желідегі әрбір эмоциялық уағызды немесе үзілді-кесілді айтылған пікірді радикализмнің көрінісі деп бағалауға болмайды. Дегенмен кейбір ақпарат тарату тәсілдері сақ болуды талап етеді.
Бірінші белгі – күрделі мәселелерді шектен тыс жеңілдету. Мұндай контентте діни және қоғамдық мәселелер жан-жақты талданбайды. Оның орнына «тек осы пікір дұрыс, қалғанының бәрі қате» деген ұстаным ұсынылады.
Екінші белгі – адамның эмоциясына қысым жасау. Кейбір жарияланымдар қорқыныш, ашу, кінәлі сезіну немесе қоғамға наразылық сияқты эмоцияларды күшейтуге бағытталады.
Мұндай жағдайда адам ақпараттың қаншалықты негізді екенін тексеруден гөрі оған эмоциямен жауап беруі мүмкін.
Үшінші белгі – діни мәтіндерді бастапқы мағынасынан бөліп көрсету. Қасиетті мәтіннен алынған жеке үзінді толық түсіндірілмесе, оның мазмұны бұрмаланып қабылдануы ықтимал.
Сондықтан теолог діни мәселеге қатысты кез келген үзіндіні толық мәтінмен салыстырып, сенімді дереккөздер арқылы тексеруге кеңес береді.
Әсіресе өзге пікірді мүлде жоққа шығарып, автордың жеке тұжырымын бұлжымас ақиқат ретінде көрсететін материалдарға сақтықпен қараған жөн.
Мыңдаған оқырманы бар уағызшы міндетті түрде білікті маман емес
Әлеуметтік желідегі танымалдық адамның діни білімі мен кәсіби құзыретін дәлелдемейді.
Видеоны мыңдаған адамның қарауы, жазылушылар санының көп болуы немесе пікірлердің жиі жазылуы автордың айтқаны дұрыс дегенді білдірмейді.
Бақтияр Оспанов діни тақырыпта ақпарат тарататын адамның қайда білім алғанына, мамандығына, кәсіби қызметіне және қандай дереккөздерге сүйенетініне назар аударуды ұсынады.
Сондай-ақ автордың өзге мамандардың пікіріне қаншалықты құрметпен қарайтыны да маңызды. Білікті маман өз тұжырымын негіздей алады және белгілі бір мәселе бойынша әртүрлі түсіндірме болуы мүмкін екенін ескереді.
«Ең бастысы – адамның қаншалықты танымал екенін емес, оның айтқан тұжырымдарының қаншалықты негізді екенін бағалау», – деді теолог.
Демек, сенімді сөйлеу мәнері мен әлеуметтік желідегі танымалдық ақпаратты тексерудің орнын баса алмайды.
Адамның мінез-құлқындағы қандай өзгерістер алаңдатуы тиіс?
Адамның сыртқы келбетіне қарап, оның деструктивті идеологияны ұстанатыны туралы қорытынды жасауға болмайды.
Діни киім кию, құлшылық жасау немесе дінге қызығушылық таныту радикалды көзқарастың белгісі саналмайды.
Маманның айтуынша, адамның дүниетанымы мен мінез-құлқындағы тұрақты өзгерістерге көбірек көңіл бөлген дұрыс.
Мәселен, бұрын араласқан адамдарынан кенет алыстауы, достарымен немесе туыстарымен қарым-қатынасын үзуі, өз пікіріне қайшы келетін кез келген көзқарасты қабылдамауы алаңдаушылық тудыруы мүмкін.
Тағы бір назар аударатын жағдай – адамның тек бір ақпарат көзіне сеніп, қалғанының бәрін жоққа шығаруы.
Алайда мұндай белгілердің болуы адамның міндетті түрде радикалды идеология ықпалына түскенін дәлелдемейді. Адамның тұйықталуы немесе жақындарымен келіспеушілігі басқа да өмірлік жағдайлармен байланысты болуы мүмкін.
«Бір ғана әрекетіне немесе сыртқы белгісіне қарап қорытынды жасауға болмайды. Діни киім, белгілі бір діни рәсімдерді орындау немесе дінге қызығушылық таныту адамның деструктивті идеологияны ұстанатынын білдірмейді», – деп ескертті Бақтияр Оспанов.
Сондықтан жақындарының күдікпен қарауы немесе айыптауы жағдайды жан-жақты түсінуге кедергі келтірмеуі керек.
Неліктен ата-ананың тыйым салуы мәселені шешпеуі мүмкін?
Теолог жастардың ақпаратты қабылдау ерекшелігіне де тоқталды.
Қысқа әрі жылдам видеолар жастар үшін ақпарат алудың үйреншікті тәсіліне айналды. Олардың арасында өмірлік сұрақтарына, соның ішінде діни мәселелерге қатысты жауапты әлеуметтік желіден іздейтіндер бар.
Егер жас адам өзіне түсінікті әрі сапалы ақпарат таба алмаса, күрделі мәселелерге жеңіл, бірақ біржақты жауап беретін контентке қызығуы мүмкін.
Мұндай жағдайда «бұл видеоны көрме» немесе «мына адамды тыңдама» деген тыйымның өзі жеткіліксіз.
Басты мәселе – жасөспірімнің ақпаратты өз бетінше тексеру, автордың біліктілігін бағалау және манипуляцияны ажырату дағдыларын қалыптастыру.
Оспанов ата-аналарға балаларымен діни тақырыптарды ашық талқылауға кеңес береді.
«Егер жас адам өзінің сұрақтары немесе күмәндері туралы ата-анасына айта алмаса, ол жауапты басқа ортадан іздей бастауы мүмкін», – деді маман.
Сондықтан баланың қандай ақпаратқа қызығатынын, белгілі бір уағызшыға не себепті сенетінін және қандай сұраққа жауап іздеп жүргенін түсінуге тырысқан жөн.
Қажет болған жағдайда білікті дінтанушыға немесе теологқа жүгінуге болады.
Діни сенім мен деструктивті идеологияның арасы қайда?
Адамдардың діни көзқарасы әртүрлі болуы – қоғамдағы қалыпты құбылыс. Белгілі бір діни ұстанымды қолдау, құлшылық жасау немесе сенім мәселелерін талқылау өздігінен қоғамға қауіп төндірмейді.
Бақтияр Оспановтың пікірінше, негізгі өлшем – белгілі бір идеяның адамның өзге адамдарға, қоғамға және заң талаптарына деген көзқарасына қалай әсер ететіні.
Егер қандай да бір идея өшпенділікті, зорлық-зомбылықты немесе адамды қоғамнан оқшаулауды ақтау үшін қолданылса, оған сыни тұрғыдан қарау қажет.
Қазақстан үшін діни сенім мен деструктивті ықпалды бір-бірінен ажыратудың практикалық маңызы бар.
Адамның сыртқы келбеті немесе белгілі бір діни ортаға қатыстылығы оған күдікпен қарауға негіз болмауы тиіс. Ал зорлық-зомбылықты ақтауға немесе араздықты қоздыруға бағытталған идеялар басқа тұрғыдан бағалауды талап етеді.
Қазақстанда интернет арқылы радикалды идеяларды таратуға қатысты құқық қорғау органдарының хабарламалары да жарияланған. Бұған дейін біз Астана мен бірнеше өңірде терроризмді насихаттады және діни алауыздықты қоздырды деген күдікпен төрт қазақстандықтың ұсталғаны туралы жазған едік. ҰҚК операциясы 2025 жылғы сәуірде жүргізілген. Сол кездегі мәлімет бойынша, күдіктілерге қатысты сотқа дейінгі тергеп-тексеру жалғасқан.
Әлеуметтік желідегі күмәнді діни ақпаратты қалай тексеруге болады?
Манипуляциялық ақпараттың таралуына жол бермеудің қарапайым тәсілдерінің бірі – эмоцияға әсер ететін жарияланымды бірден өзгелерге жібермеу.
Бақтияр Оспанов мұндай материалдарды бірнеше сұрақ арқылы бағалауға кеңес береді:
- Ақпарат көзі. Материалды кім жариялады және мәлімет қайдан алынған?
- Автордың біліктілігі. Оның тиісті білімі мен кәсіби дайындығы бар ма?
- Дәлелдер. Айтылған пікір нақты деректермен негізделген бе?
- Мәтіннің мәнмәтіні. Діни мәтіннен алынған үзінді бастапқы мағынасын сақтап тұр ма?
- Манипуляция. Жарияланым оқырманның бойында әдейі қорқыныш, ашу немесе кінәлі сезіну эмоциясын тудыруды көздемей ме?
Маман журналистердің жауапкершілігіне де назар аударды.
Оның айтуынша, радикалды мазмұндағы материалдарды сынау мақсатында қайта-қайта жариялау олардың одан әрі таралуына ықпал етуі мүмкін.
Сондықтан діни тақырыптарды жариялағанда ақпарат көздерін тексеру, айтылған пікірдің мәнмәтінін түсіндіру және білікті мамандардың ұстанымын ескеру қажет.
Сонымен бірге күмәнді жарияланымның бәрін бірден экстремистік материал деп бағалауға болмайды. Мұндай құқықтық қорытынды жасау үшін тиісті негіздер қажет.
Ал қарапайым қолданушы үшін ең тиімді сақтық шарасы – ақпаратты бөліспес бұрын оның авторын, дереккөзін және мазмұнын тексеру.
«Осындай қарапайым дағдылар адамның жалған немесе манипуляциялық ақпараттың ықпалына түсу қаупін азайтады», – деп түйіндеді Бақтияр Оспанов.
