Қазақстанда тиімсіз делдалдарға жаңа шектеу енгізілді. 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап ҚР СТ 1756-2026 «Сауда қызметтері. Жалпы талаптар» ұлттық стандартының жаңартылған редакциясы қолданысқа енді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Сауда және интеграция министрлігінің хабарлауынша, құжатта алғаш рет әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының көтерме жеткізушісі мен тиімсіз делдалдың айырмашылығы нақты белгіленді.
Жаңа талаптың басты мақсаты – азық-түлік өндірушіден тұтынушыға жеткенге дейін оның бағасын негізсіз қымбаттататын артық делдалдарды қысқарту. Енді тауарды тек қайта сатып, ешқандай нақты қызмет көрсетпейтін кәсіпкерлердің әлеуметтік маңызы бар азық-түлікті жеткізу тізбегіне қатысуына жол берілмейді.
Қазақстанда сауда ережесінде не өзгерді?
Бұған дейін азық-түлік жеткізу тізбегінде нақты логистикалық қызмет көрсететін көтерме компаниялармен қатар, тауарды тек қайта сатумен айналысатын делдалдар да кездесетін.
Мұндай кәсіпкерлер өнімді сақтауға, тасымалдауға немесе қаптауға шығын шығармай-ақ, оны келесі сатып алушыға қымбатырақ бағамен өткізуі мүмкін.
Нәтижесінде тауар өндірушіден дүкен сөресіне жеткенше бірнеше рет қайта сатылып, оның соңғы бағасына қосымша үстеме қосылады.
Жаңартылған ұлттық стандарт осы екі қызмет түрін ажыратуға мүмкіндік береді. Құжатта көтерме жеткізушінің нақты қандай жұмыс атқаруы керектігі және тиімсіз делдалдың қандай белгілер бойынша анықталатыны көрсетілген.
Көтерме жеткізуші мен тиімсіз делдалдың айырмашылығы қандай?
ҚР СТ 1756-2026 стандарты бойынша көтерме жеткізуші – тауарды өндірушіден, импорттаушыдан немесе басқа көтерме жеткізушіден сатып алып, кейін оны сататын жеке кәсіпкер немесе заңды тұлға.
Мұндай компания тауарды жеткізу барысында нақты қызмет көрсетіп, тиісті шығындарға ұшырауы мүмкін.
Олардың қатарына мыналар жатады:
- Тауарды тасымалдау және жеткізу.
- Өнімді қоймада сақтау.
- Қойма ғимараттарын жалға алу.
- Тауарларды тиеу және түсіру.
- Өнімді қаптау және сатуға дайындау.
- Коммуналдық қызметтерге ақы төлеу.
Бұл шығындар нақты көрсетілген қызметтерге байланысты болса, тауар бағасын қалыптастыру кезінде ескерілуі мүмкін.
Ал тиімсіз делдал – өнімді сақтамайтын, тасымалдамайтын, өңдемейтін, қаптамайтын және тұтынушыға жеткізуге қатысты нақты жұмыс атқармайтын, тек қайта сатумен айналысатын кәсіпкерлік субъектісі.
Яғни негізгі айырмашылық – тауарды қайта сату фактісінде емес, жеткізу тізбегінде нақты қызмет көрсетілуінде және қосымша құнның қалыптасуында.
Стандарттың 4.4-тармағында қандай талап белгіленген?
Жаңа стандарттың маңызды өзгерістерінің бірі 4.4-тармақта көрсетілген.
Оған сәйкес, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларын жеткізу тізбегіне нақты шығындары арқылы қосымша құн қалыптастыратын көтерме жеткізушілер ғана қатыса алады.
Ал өнімді ешқандай нақты қызмет көрсетпей қайта сататын тиімсіз делдалдардың мұндай тізбекке қосылуына жол берілмейді.
Бұл талап барлық көтерме сауда компанияларына тыйым салынғанын білдірмейді. Тауарды сақтау, тасымалдау, жеткізу және басқа да қажетті қызметтерді атқаратын кәсіпорындар жеткізу жүйесінің заңды қатысушылары болып қала береді.
Жаңалық әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасына негізсіз үстеме қосатын артық буындарды қысқартуға бағытталған.
Жаңа талап азық-түлік бағасына қалай әсер етуі мүмкін?
Азық-түлік бағасы өндірушінің шығынынан ғана қалыптаспайды. Оған тасымалдау, сақтау, қойма қызметтері, сауда үстемесі және басқа да шығындар әсер етеді.
Алайда жеткізу тізбегінде нақты жұмыс атқармайтын делдалдар көбейсе, олардың әрқайсысы тауарды қайта сату арқылы қосымша үстеме енгізуі мүмкін.
Мысалы, өндірушіден шыққан өнім бірнеше кәсіпкердің қолынан өтіп, бірақ олардың ешқайсысы тауарды сақтамаса немесе тасымалдамаса, мұндай қайта сатулардың экономикалық негізділігі күмән тудырады.
Жаңартылған стандарт дәл осындай жағдайларды шектеуге арналған.
Сауда және интеграция министрлігі бұл шара азық-түлік бағасының қалыптасуын ашық етуге, адал бәсекелестікті дамытуға және жеткізу жүйесінің тиімділігін арттыруға ықпал етеді деп күтеді.
Дегенмен стандарттың күшіне енуі азық-түлік бағасы бірден төмендейді дегенді білдірмейді. Нақты нәтиже жаңа талаптардың орындалуына, жеткізу тізбектерінің өзгеруіне және нарықтағы басқа шығындарға байланысты болады.
Азық-түлік өндірушілері үшін не өзгереді?
Жаңа тәсіл отандық өндірушілер үшін де маңызды.
Егер жеткізу тізбегіндегі артық делдалдар қысқарса, өндірушіден көтерме жеткізушіге және сауда нүктесіне дейінгі тауар қозғалысын бақылау жеңілдеуі мүмкін.
Сонымен қатар нақты логистикалық қызмет көрсететін кәсіпорындар мен тауарды тек қайта сататын делдалдардың айырмашылығы айқындалады.
Бұл нарықта адал бәсекелестікті дамытуға және өнім бағасына қосылатын шығындардың негізділігін бағалауға мүмкіндік береді.
Алайда жеткізу тізбегінің тиімділігі тек делдалдар санына тәуелді емес. Тасымалдау қашықтығы, сақтау жағдайлары, маусымдық сұраныс және өндірістік шығындар да маңызды рөл атқарады.
Тұтынушылар үшін жаңа стандарт нені білдіреді?
Жаңартылған құжаттың түпкі мақсаты – әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының бағасын негізсіз өсіретін факторларды азайту.
Бұл әсіресе күнделікті тұтынатын негізгі азық-түлік өнімдерінің қолжетімділігі тұрғысынан маңызды.
Стандарттың тиімді қолданылуы жеткізу тізбегіндегі баға қалыптастыру үдерісінің ашықтығын арттырып, өндірушілер мен тұтынушылардың мүдделерін қорғауға ықпал етуі мүмкін.
Сонымен бірге жаңа құжаттың нақты әсерін бағалау үшін жеткізу тізбектеріндегі өзгерістерді, тиімсіз делдалдардың қысқаруын және азық-түлік бағасының динамикасын бақылау қажет.
Қазақстан бұған дейін делдалдарға қарсы қандай шаралар қабылдады?
Азық-түлік бағасын негізсіз көтеретін делдалдармен күрес Қазақстанда бұрыннан жүргізіліп келеді.
Мемлекеттік органдар әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының бағасын бақылап, жеткізу тізбектерін талдайды және негізсіз сауда үстемелерін анықтау жұмыстарын жүргізеді.
Жаңа ұлттық стандарт осы бағыттағы жұмысты нақты ұғымдар мен талаптар арқылы толықтырады.
Ендігі маңызды мәселе – құжатта белгіленген талаптардың іс жүзінде қалай қолданылатыны және олардың азық-түлік нарығына қандай нәтиже беретіні.
Бұған дейін біз азық-түлік бағасын негізсіз көтеру фактілерін анықтау және тиімсіз делдалдарды жеткізу тізбегінен шығару нәтижелері туралы жазған болатынбыз. Қаржылық мониторинг агенттігінің мәліметінше, 2024 жылы азық-түлік бағасын көтерудің 817 жағдайы анықталып, 69 тиімсіз делдал шеттетілген еді.
