Бай отбасыларға жәрдемақы төлеу шектеледі. 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда мемлекеттік көмектің 14 түрі отбасының табысы мен мүліктік жағдайына қарай тағайындалады. Өз үйі, бизнесі, қымбат көлігі бар азаматтардың әлеуметтік төлем алу құқығы қайта қаралады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл өзгерістің себебін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Аскарбек Ертаев келтірген бір мысал жақсы түсіндіреді. Алты адамнан тұратын отбасының иелігінде Bentley, екі баспана және жеке бизнес бар. Соған қарамастан, отбасы көпбалалы ретінде мемлекеттен жәрдемақы алып келген.
Bentley, екі баспана және ай сайынғы жәрдемақы
Министр қазан айындағы брифингте ауқатты отбасылардың бірі туралы мәліметтерді жариялады. Отбасы мүшелерінің жеке деректері жасырылған.
Үйде алты адам тұрады. Әкесі 44 жаста, анасы 42 жаста, төрт баласы бар. Балаларының жасы 7 мен 16 аралығында.
Отбасының әр мүшесіне шаққандағы айлық табысы 458 мың теңге. Демек, бүкіл отбасының есептік айлық кірісі 2 миллион 748 мың теңгеге жетеді.
Бірақ табыс оның байлығының бір бөлігі ғана.
Отбасының меншігінде 480 шаршы метрлік үй және 300 шаршы метрлік пәтер бар. Екі баспананың жалпы ауданы 780 шаршы метр. Әр адамға 130 шаршы метрден келеді.
Бұған 2023 жылғы Bentley автокөлігін, ауданы 150 шаршы метрлік дүкенді және отағасының атына тіркелген шағын кәсіпорынды қосыңыз.
Осындай мүліктік жағдайына қарамастан, отбасы көпбалалы санаты бойынша мемлекеттік жәрдемақы алған.
Министр ұсынған деректер бойынша, бұл отбасы әлеуметтік әл-ауқат деңгейі ең жоғары «А» санатына кіреді.
Қазақстанда 329 мың отбасы ең бай санатқа енген
Еңбек министрлігінің бағалауынша, елде «А» санатына жататын 329 мың үй шаруашылығы бар. Бұл барлық отбасылардың шамамен 5 пайызы.
Бұл санатқа енгізу кезінде бірнеше мүліктік және қаржылық көрсеткіш есепке алынады.
Негізгі өлшемдердің қатарында отбасының әр мүшесіне шаққандағы айлық табыстың 350 мың теңгеден басталуы және бір адамға тиесілі тұрғын үй ауданының 120 шаршы метрден асуы бар.
Кәсіпкерлік активтері де ескеріледі. Мысалы, ірі кәсіпорынның, кемінде екі орта немесе үш шағын кәсіпорынның болуы.
Қымбат автокөлік иелері де назарда. Бағалау кезінде Rolls-Royce, Bentley, Ferrari, Lamborghini, Maybach және Porsche сияқты люкс маркалар қарастырылады.
Ауыл шаруашылығымен айналысатындар үшін 300 гектардан астам жер немесе 500 бастан көп ірі қара мал маңызды көрсеткіш саналады.
Дегенмен бір ғана қымбат көлікке немесе үлкен үйге қарап, отбасын автоматты түрде ең бай санатқа жатқызуға болмайды. Министрлік отбасының әл-ауқаты бірнеше көрсеткіш негізінде кешенді бағаланатынын түсіндірген.
Тағы 1 миллион отбасының төлемі қайта қаралады
Жаңа тәртіп тек ең бай отбасылармен шектелмейді.
Қазақстандағы шамамен 1 миллион үй шаруашылығы «В» санатына жатқызылған. Бұл барлық отбасылардың 16 пайызы.
Аталған топқа табысы жоғары мамандар, топ-менеджерлер, кәсіпорын басшылары және басқарушы қызметкерлер кіруі мүмкін.
Олардың әл-ауқатын бағалау кезінде мына көрсеткіштер ескеріледі:
- Әр адамға шаққандағы айлық табыс шамамен 305–356 мың теңге.
- Бір адамға тиесілі тұрғын үй ауданы 60–120 шаршы метр.
- Бір орта немесе екі шағын кәсіпорынның болуы.
- Lexus, Mercedes-Benz, BMW, Toyota Land Cruiser тәрізді премиум санаттағы көліктер.
- Жүк көліктері, ауыл шаруашылығы техникасы және 50–300 гектар жер.
Аскарбек Ертаев осы санатқа жататын тағы бір отбасының мысалын келтірген.
Бір шаңырақта екі отбасы, барлығы сегіз адам тұрады. Әрқайсысына шаққандағы айлық табыс 350 мың теңге шамасында.
Олардың ауданы 300 және 220 шаршы метр болатын екі үйі, жүк көлігі, 120 гектар ауыл шаруашылығы жері және 180 шартты бас малы бар.
Бұл мысал мемлекет үшін отбасының ресми мәртебесімен қатар, оның нақты материалдық мүмкіндіктері де шешуші мәнге ие бола бастағанын көрсетеді.
552 мың адам жәрдемақы алушылардың ауқатты санатында
Министр келтірген деректерге сәйкес, қазір мемлекеттік жәрдемақы алып жүрген азаматтардың 77 мыңы «А» санатына, ал 475 мыңы «В» санатына жатады.
Жалпы саны — 552 мың адам.
Алайда бұл олардың барлығы 2027 жылғы 1 қаңтарда төлемнен бірден айырылады дегенді білдірмейді.
Жаңа қағида мемлекеттік жәрдемақының барлық түріне қолданылмайды.
Еңбек министрлігінің ресми түсіндірмесіне сәйкес, бюджеттен қаржыландырылатын 36 түрлі жәрдемақының 14-і бойынша отбасының мұқтаждық деңгейі бағаланады.
Қалған 22 түрлі төлем бұрынғы тәртіппен беріле береді. Оларды тағайындау кезінде отбасының ауқатты немесе тұрмысы төмен санатқа жататыны есепке алынбайды.
Ал «С», «D» және «Е» санаттарына кіретін отбасылар заңнамада белгіленген талаптарды орындаған жағдайда мемлекеттік қолдау алу құқығын сақтайды.
Тоқаев байларға жәрдемақы төлеуді неге сынға алды?
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында әлеуметтік саясаттағы осындай қайшылықтарға назар аударды.
Мемлекет жылдар бойы әлеуметтік көмекті ұлғайтып келгенімен, қаражаттың бір бөлігі қолдауға аса мұқтаж емес отбасыларға да бағытталған.
Ал осы кезеңде мектептер мен ауруханалардың жетіспеушілігі күшейген.
«Мемлекеттік ресурстар бейберекет жұмсалды: төлемдерді тіпті тұрмысы жақсы отбасылар да алып отырды, ал қолжетімді мектептер мен ауруханалардың тапшылығы күрт өсті», — деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президент мұндай тәжірибе қоғамдағы мемлекетке шамадан тыс тәуелділікті күшейтіп, әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы теріс пайдаланушылық пен жемқорлық схемаларына жол ашқанын айтты.
Ол негізсіз жеңілдіктер мен төлемдердің көбеюін мемлекеттік аппараттың институционалдық әлсіздігімен байланыстырды.
«Негізсіз жеңілдіктер мен төлемдердің шамадан тыс көп болуы мемлекеттік аппараттың институционалдық тұрғыдан жетілмегенін, тіпті әлсіздігін, ұлттың жарқын болашағын қамтамасыз етуде көрегендіктің жоқтығын көрсететінін анық түсінуіміз керек», — деді Президент.
Мемлекет басшысының ұстанымынша, бюджеттің мүмкіндігі шектеулі болған жағдайда әлеуметтік шығындарды ұлғайта беру мектеп, аурухана және басқа да қажетті инфрақұрылымды дамытуға кедергі келтіреді.
Сондықтан әлеуметтік қолдау жүйесін қайта қарау мемлекет қаржысын мұқтаж азаматтарға бағыттаумен қатар, қоғамдық инфрақұрылымды дамытуға басымдық беруді көздейді.
2027 жылы жәрдемақы қалай тағайындалады?
Жаңа жүйеде отбасының әл-ауқатын бағалау үшін Отбасының цифрлық картасы пайдаланылады.
Ол мемлекеттік ақпараттық жүйелердегі мәліметтерге сүйеніп, азаматтардың тұрмыс жағдайын анықтауға мүмкіндік береді.
Бағалау кезінде табыс, жұмысқа орналасу, баспана, автокөлік, басқа мүлік, кәсіпкерлік қызмет және несие міндеттемелері есепке алынады.
Мысалы, төрт баласы бар екі отбасының мемлекеттік көмекке мұқтаждығы бірдей болмауы мүмкін. Біреуінің тұрақты жоғары табысы мен бірнеше жылжымайтын мүлкі болса, екіншісі күнделікті қажеттіліктерін өтеу үшін жәрдемақыға сүйенуі ықтимал.
Жаңа тәртіп осы айырмашылықты ескеруге бағытталған.
Дегенмен отбасының әлеуметтік санатын анықтау мен нақты жәрдемақыны тоқтату бірдей шешім емес. Әр төлем бойынша заңнамада белгіленген шарттар қолданылуы тиіс.
Президент те реформаны енгізгенде асығыстыққа жол бермеуді тапсырған. Жаңа механизмдер алдымен сынақтан өткізіліп, кезең-кезеңімен енгізіледі.
Жәрдемақыдан үнемделген қаржы қайда жұмсалады?
Президенттің мәлімдемесіне сәйкес, әлеуметтік саясаттың басымдығы тек ақшалай төлемдермен шектелмеуі керек.
Мемлекет азаматтардың өмір сүру мүмкіндіктерін кеңейтетін мектептерге, ауруханаларға және әлеуметтік инфрақұрылымға көбірек көңіл бөлуге тиіс.
«Адамдарды әлеуметтік жәрдемақыға тәуелді етіп, патернализмді қолдағанша, мемлекет әлеуметтік инфрақұрылымды нығайтуға, азаматтардың өмірлік мүмкіндіктерін кеңейтуге назар аударуы керек», — деп атап өтті Қасым-Жомарт Тоқаев.
Алайда 14 түрлі жәрдемақыға жаңа талап енгізу нәтижесінде бюджет нақты қанша қаржы үнемдейтіні келтірілген мәліметтерде көрсетілмеген.
Сондықтан үнемделетін соманы немесе оған қанша мектеп пен аурухана салуға болатынын әзірге нақты айтуға негіз жоқ.
Белгілісі, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда мемлекеттік көмектің бір бөлігін тағайындауда отбасының табысы ғана емес, жинақталған мүлкі мен жалпы әл-ауқаты да ескеріледі.
Ал көпбалалы отбасы мәртебесінің өзі бұрынғыдай барлық жағдайда жәрдемақы алуға жеткілікті негіз бола бермейді.
Бұған дейін біз Қазақстанда 2027 жылдан бастап 14 түрлі жәрдемақыны тағайындау тәртібі қалай өзгеретінін және кімдер мемлекеттік қолдау алу құқығын сақтайтынын егжей-тегжейлі жазған едік.
