Қазақстан күнбағыс қауызынан 3,4 млн доллар экспорттық табыс тапты. 2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында түйіршіктелген күнбағыс қауызының шетелге сатылымынан түскен кіріс өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,15 есе өсті. Майлы дақылдарды өңдеушілердің ұлттық қауымдастығының мәліметінше, экспорт көлемі 63,2 мың тоннаға жетті. Саланың дамуы туралы ақпаратты Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің ресми сайтынан да алуға болады.
Бұрын май өндіру кезінде пайда болатын қалдық ретінде қарастырылған күнбағыс қауызы бүгінде сұранысқа ие экспорттық өнімге айналып келеді. Әсіресе, Еуропа елдері оны электр және жылу энергиясын өндіруге арналған биологиялық отын ретінде пайдаланады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Экспорт көлемі 3,56 есе артты
2026 жылдың алғашқы тоғыз айында Қазақстан шетелге 63,2 мың тонна күнбағыс қауызы түйіршігін жөнелткен. Бұл 2025 жылдың сәйкес кезеңіндегі көрсеткіштен 3,56 есе жоғары.
Экспорттан түскен табыс одан да жылдам өсіп, 6,15 есе ұлғайды және 3,4 млн долларға жетті.
Салыстыру үшін, 2025 жылдың толық қорытындысында Қазақстан 33,4 мың тонна өнім экспорттап, 1,035 млн доллар табыс тапқан.
Осылайша, биылғы тоғыз айдың өзінде экспорт көлемі өткен жылдың толық көрсеткішінен шамамен 1,9 есе асып түсті. Ал экспорттық түсім 2025 жылғы жылдық нәтижеден 3,3 есе жоғары болды.
Польша Қазақстан қауызын не үшін сатып алады?
Қазақстандық күнбағыс қауызының негізгі сатып алушысы – Польша. 2025 жылы бұл елдің үлесіне жалпы экспорттың 98 пайызы тиесілі болған.
Польшадағы жылу электр станциялары күнбағыс қауызының түйіршіктерін электр және жылу энергиясын өндіруге арналған биологиялық отын ретінде қолданады.
Мұндай отынға сұраныс айтарлықтай жоғары. Мәселен, ірі электр станцияларының біріне ай сайын 30 мың тоннаға дейін түйіршіктелген отын қажет болуы мүмкін.
Бұл Қазақстан үшін жаңа экспорттық мүмкіндіктер ашады. Алайда еуропалық нарықтағы сұранысты толық пайдалану үшін өндіріс көлемі мен жеткізу мүмкіндіктерін қатар дамыту қажет.
Күнбағыс қауызы қалай табыс көзіне айналады?
Күнбағыс қауызы май зауыттарында тұқымды өңдеу кезінде бөлініп шығады. Бұрын қосалқы шикізат ретінде қарастырылған бұл өнім қазір энергетика саласында пайдаланылып отыр.
Майлы дақылдарды өңдеушілердің ұлттық қауымдастығы басқармасының төрағасы Ядыкар Ибрагимов өндіріс технологиясының ерекшелігін түсіндірді.
«Күнбағыс қауызы май зауыттарында тұқымды өңдеу барысында бөлініп шығады. Шикізаттың сапасына қарай қауыздың үлесі өңделетін күнбағыс массасының 14–18 пайызын құрайды. Қазір Қазақстандағы орта және ірі кәсіпорындардың басым бөлігі күнбағыс қауызының майлы дәннен ажыратылуын қамтамасыз еткен. Оның бір бөлігі зауыттардың өз қазандықтарында технологиялық бу өндіруге жұмсалса, артылғаны отын түйіршіктеріне айналдырылады», – дейді Майлы дақылдарды өңдеушілердің ұлттық қауымдастығы басқармасының төрағасы Ядыкар Ибрагимов.
Демек, өңделген күнбағыс массасының 14–18 пайызына дейін қауыз болуы мүмкін. Оның бір бөлігін кәсіпорындар өз қажеттілігіне жұмсаса, қалғанын түйіршіктеп, сыртқы нарыққа шығарады.
Қазақстанда қанша зауыт жұмыс істейді?
Қазір елімізде күнбағыс қауызының түйіршіктерін шығаратын онға жуық кәсіпорын бар. Олардың жиынтық өндірістік қуаты айына 10 мың тоннаға дейін жетеді.
Өндірілген өнімнің басым бөлігі экспортқа жөнелтіледі.
Күнбағыс қауызын түйіршіктеу бірнеше артықшылық береді. Ең алдымен, өнімнің тығыздығы артып, оны сақтау мен алыс қашықтыққа тасымалдау жеңілдейді.
Бұл әсіресе Қазақстаннан Еуропаға өнім жеткізуде маңызды. Себебі шикізаттың көлемін ықшамдау тасымалдау және сақтау үдерістерін тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Май зауыттары өз электр энергиясын да өндіре алады
Күнбағыс қауызы тек экспорттық тауар емес. Оны кәсіпорындардың өз энергетикалық қажеттіліктеріне де пайдалануға болады.
Қазақстандағы ірі кәсіпорындардың бірінде осы мақсатта заманауи қазандық орнатылған. Ол өндірістік цехтар мен зауыт аумағын жарықтандыруға қажетті электр энергиясын өндіреді.
Қауымдастық өкілдерінің пікірінше, қауызды өңдеу кәсіпорындарға бірден екі экономикалық міндетті шешуге мүмкіндік береді: өз энергия қажеттілігінің бір бөлігін қамтамасыз ету және артылған өнімді экспорттау арқылы қосымша табыс табу.
Осылайша, май өндіру барысында пайда болатын қосалқы шикізат өндірістің энергетикалық ресурсына әрі дербес экспорттық тауарға айналып отыр.
Экспорт 250 мың тоннаға жетуі мүмкін
Майлы дақылдарды өңдеушілердің ұлттық қауымдастығы орта мерзімді кезеңде Қазақстан күнбағыс қауызы түйіршіктерінің жылдық экспортын 250 мың тоннаға дейін ұлғайта алады деп есептейді.
Бұл 2025 жылғы 33,4 мың тонналық көрсеткіштен шамамен 7,5 есе көп.
Қауымдастық мұндай өсімге ықпал ететін үш негізгі факторды атап көрсетеді:
- Қазақстанда күнбағыс егілетін алқаптардың кеңеюі.
- Майлы дақылдарды өңдеу көлемінің ұлғаюы.
- Еуропа нарығында биологиялық отынға деген тұрақты сұраныс.
Дегенмен 250 мың тонна – әзірге болжамды мүмкіндік. Оған жету үшін өндіріс қуаттарын арттыру және экспорттық жеткізілімдерді кеңейту қажет болады.
Қазақстан үшін жаңа экспорттық бағыт
Күнбағыс қауызының экспорттық өнімге айналуы Қазақстанның май өңдеу саласында қосымша құн қалыптастыру мүмкіндігі бар екенін көрсетеді.
Егер бұрын кәсіпорындардың негізгі экспорттық өнімдері өсімдік майы мен күнжара болса, қазір олардың қатарына күнбағыс қауызынан дайындалған биологиялық отын да қосылып отыр.
Бұл бағыттың ерекшелігі – қосымша экспорттық табыс алу үшін жаңа ауыл шаруашылығы шикізатын өндіру міндетті емес. Кәсіпорындар қолда бар өндіріс қалдығын өңдеп, оны нарықта сұранысқа ие дайын өнімге айналдыра алады.
Экспорт көлемінің өсуі осы мүмкіндіктің іс жүзінде пайдаланылып жатқанын көрсетеді. Алдағы нәтижелер күнбағыс өңдеу көлеміне, түйіршіктеу кәсіпорындарының қуатына және еуропалық сатып алушылардың сұранысына байланысты болмақ.
