Қазақстан жаңа саяси кезеңге қадам басты. Жаңа Конституцияның қабылдануымен елдің мемлекеттік басқару жүйесі жаңарып, бір палаталы Құрылтай мен Қазақстан Халық Кеңесі құрылды. Ал азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау конституциялық деңгейде бекітілді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл өзгерістер туралы елдегі конституциялық реформалардың нәтижесіне арналған мәлімдемеде айтылған. Онда Қазақстанның саяси жаңғыруы, мемлекеттік институттардың өзгеруі және тәуелсіздікті қорғау мәселелері қамтылған.
Екі палаталы Парламенттің орнына 145 депутаттық Құрылтай келді
Қазақстандағы ең ауқымды саяси өзгерістердің бірі заң шығарушы билікке қатысты болды.
2026 жылғы 15 наурызда өткен республикалық референдумда жаңа Конституция қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енді. Соның нәтижесінде бұрынғы Сенат пен Мәжілістен тұратын екі палаталы Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтай келді.
Жаңа Конституцияға сәйкес, Құрылтай 145 депутаттан тұрады. Олар партиялық тізімдер бойынша бес жыл мерзімге сайланады.
Құрылтай заң қабылдаумен қатар, Үкімет қызметіне бақылау жүргізу және бірқатар жоғары лауазымды тұлғаларды тағайындауға келісім беру өкілеттіктеріне ие.
Бұл өзгеріс заң шығару жүйесінің құрылымын өзгертті. Бұрын заң жобалары екі палатаның қарауынан өтсе, енді заң шығару жұмысы бір палаталы орган шеңберінде жүргізіледі.
Қазақстан Халық Кеңесі қандай міндет атқарады?
Конституциялық реформаның тағы бір нәтижесі — Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы.
Жаңа орган халықтың мүддесін білдіретін жоғары консультативтік институт мәртебесіне ие болды.
2026 жылғы 5 маусымда Мемлекет басшысы «Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заңға қол қойды.
Халық Кеңесінің өкілеттіктеріне мемлекеттік және қоғамдық маңызы бар мәселелер бойынша ұсыныстар әзірлеу, заң шығару бастамасын көтеру және республикалық референдум өткізу туралы ұсыныс енгізу кіреді.
Құрылтай заң шығарушы орган болса, Халық Кеңесі консультативтік міндет атқарады. Екі институттың құқықтық мәртебесі мен өкілеттіктері бөлек.
Азаматтардың құқықтары Конституцияда қалай қорғалады?
Саяси реформалар туралы мәлімдемеде азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына ерекше назар аударылған.
«Алайда, ең маңызды мәселе – Конституциямызға сәйкес азаматтарымыздың заңды құқықтары мен бостандықтары мызғымас сипатқа ие болды, егемендігіміз бен тәуелсіздігімізді және жеріміздің тұтастығын қорғау қастерлі міндет деп танылды».
Жаңа Конституцияда адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауға қатысты кепілдіктер нақтыланды.
Атап айтқанда, ұсталған азаматқа оның құқықтарын түсіндіру міндеті бекітілді. Сондай-ақ мемлекеттік органдардың заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды өтеуге қатысты конституциялық нормалар қарастырылған.
Бұл кепілдіктердің азаматтар үшін практикалық маңызы бар. Олар мемлекеттік органдармен қарым-қатынаста адамның құқықтарын қорғаудың құқықтық негізін белгілейді.
Алайда конституциялық кепілдіктердің іс жүзінде орындалуы заңдардың қалай қолданылатынына және құқық қорғау мен сот жүйесінің жұмысына да байланысты.
Егемендік пен аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылық ретінде бекітілді
Жаңа Конституцияда Қазақстанның тәуелсіздігіне, егемендігіне және аумақтық тұтастығына қатысты қағидаттар сақталған.
Негізгі заң мемлекеттің біртұтастығын және шекарасының мызғымастығын қорғауды көздейді.
Мәлімдемеде бұл мәселе елдің болашақ дамуымен тікелей байланыстырылған.
«Бүгінде біз өркениетті әрі озық ойлы ұлт ретінде біртұтас қоғам болып өрлеу дәуіріне қадам бастық».
Құжатта Қазақстанның демократиялық, зайырлы мемлекет ретіндегі бағыты да айқындалған.
Зайырлылық қағидаты мемлекеттік билік пен діни бірлестіктердің құқықтық арақатынасын айқындаса, демократиялық қағидаттар халықтың билікке қатысуының конституциялық негізін белгілейді.
Конституциялық реформа Қазақстан үшін нені өзгертті?
Қазақстандағы реформалар мемлекеттік басқарудың бірнеше маңызды бағытын қамтыды.
Біріншіден, заң шығарушы биліктің құрылымы жаңарды. Екіншіден, Халық Кеңесі арқылы консультативтік институт қалыптасты. Үшіншіден, азаматтардың құқықтарын қорғауға арналған конституциялық кепілдіктер нақтыланды.
Мәлімдемеде жүргізілген реформаларға мынадай баға берілген:
«Берекелі бірлігіміздің арқасында ауқымды реформаларды сапалы жүзеге асырдық. Соның нәтижесінде мемлекеттің басқару жүйесі толықтай жаңғырды».
Дегенмен жаңа институттардың құрылуы олардың қызметінің нәтижелілігін автоматты түрде білдірмейді. Құрылтай қабылдайтын заңдардың сапасы, Халық Кеңесі ұсыныстарының ескерілуі және азаматтардың құқықтарының қорғалуы реформалардың практикалық нәтижесін көрсететін негізгі өлшемдер болмақ.
Қазақстанда жаңа Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданыста. Ендігі маңызды мәселе — жаңарған мемлекеттік институттардың конституциялық өкілеттіктерін іс жүзінде қалай жүзеге асыратыны.
