Қазақстан отандық тұқым үлесін 80 пайызға жеткізуді жоспарлап отыр. Қазір дәнді дақылдар егісіндегі қазақстандық тұқымдардың үлесі 43,7 пайызды құрайды. Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, 2030 жылға дейінгі негізгі міндеттердің бірі – отандық селекцияны дамыту, импортқа тәуелділікті азайту және елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайту, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл бағытта Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығының (ҰАҒБО) ғалымдары жаңа сұрыптар мен технологияларды әзірлеп жатыр. Олардың басты ерекшелігі – Қазақстанның әртүрлі климаттық жағдайларына, соның ішінде қуаңшылыққа бейімделуі.
2026 жылы елімізде 6,5 млн гектар дәнді дақыл алқабына отандық тұқым себілді. Ал соңғы үш жылда қазақстандық ғалымдар ауыл шаруашылығы дақылдарының 109 жаңа сұрпы мен буданын шығарды.
Қуаңшылықта гектарынан 25 центнерге дейін өнім алынды
Отандық селекцияның тиімділігі биылғы қолайсыз ауа райы жағдайында да байқалды. Қуаңшылыққа қарамастан, қазақстандық бидайдың бірқатар сұрпы тұрақты өнім берді.
Атап айтқанда, Ақмола облысында 150 мың гектар алқапқа егілген «Шортандинская 2012» бидай сұрпының өнімділігі гектарына 19–22 центнерді құрады.
Ал Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы тауарлы егістіктерде өсірілген «Айна» сұрпы гектарына 21–25 центнерден өнім берді.
Бұл көрсеткіштер жергілікті климатқа бейімделген тұқымдардың практикалық маңызын көрсетеді. Әсіресе жауын-шашын аз түсетін өңірлерде өнімділіктің тұрақтылығы фермерлер үшін маңызды.
Дегенмен мұндай нәтижелерді барлық егістікке бірдей қолдануға болмайды. Нақты өнімділік топырақ сапасына, агротехнологияға, ылғал мөлшеріне және шаруашылық жүргізу жағдайларына байланысты.
Үш жылда 109 жаңа сұрып пен будан шығарылды
ҰАҒБО ғалымдары 2024–2026 жылдарға арналған бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде ауыл шаруашылығы дақылдарының 109 жаңа сұрпы мен буданын әзірледі.
Селекциялық жұмыстар тек бидаймен шектелмейді. Ғалымдар климаттың өзгеруіне төзімді, өнімділігі жоғары және шаруашылықтар үшін тиімді дақыл түрлерін көбейтуге назар аударып отыр.
Негізгі нәтижелердің қатарында:
- Ноқат, асбұршақ, жасымық және үрме бұршақтың қолайсыз жағдайларға төзімді 10 жаңа сұрпы шығарылды.
- Қант қызылшасы будандарының бастапқы тұқымдарын өндіру жолға қойылды.
- Қант қызылшасының отандық тұқымдары элиталық тұқым шаруашылықтары қажеттілігінің 40 пайызына дейін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.
- Жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің сегіз жаңа сұрпы мемлекеттік сынаққа ұсынылды.
Бұл жұмыстардың стратегиялық маңызы бар. Өйткені сапалы тұқыммен ішкі нарықты қамтамасыз ету ауыл шаруашылығы өндірісінің сыртқы жеткізілімдерге тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді.
Алматы апортының генетикалық тазалығы зерттелді
Ғалымдар Қазақстанның белгілі жеміс сұрыптарын сақтауға да ерекше назар аударып отыр.
Соның бірі – Алматының әйгілі апорты. Оған генетикалық талдау жүргізіліп, құнды таза формалары сұрыптық қоспалардан ажыратылды.
Мұндай зерттеулер апорттың бастапқы генетикалық ерекшеліктерін сақтауға және оны болашақта көбейтуге арналған селекциялық материалды іріктеуге көмектеседі.
Бұл жұмыс тек ғылыми тұрғыдан ғана емес, Қазақстанның жеміс шаруашылығы үшін де маңызды. Апорттың генетикалық қорын сақтау оның ерекше қасиеттерін жоғалтпай, келесі ұрпаққа жеткізуге негіз қалайды.
100 мың үлгі сақтайтын заманауи криобанк құрылды
Қазақстанда ауыл шаруашылығы дақылдарының генетикалық қорын ұзақ мерзімге сақтауға арналған жаңа инфрақұрылым пайда болды.
ҰАҒБО жүйесінде сыйымдылығы 100 мың үлгіге жететін заманауи криобанк құрылды. Ондағы сақтау температурасы минус 10 градус деңгейінде белгіленген.
Мұндай қор өсімдіктердің генетикалық әртүрлілігін сақтауға, селекциялық зерттеулерге қажетті материалдарды жинақтауға және болашақта жаңа сұрыптар шығаруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар ғалымдар еліміздің әртүрлі климаттық аймақтарына бейімделген, топырақ пен ресурстарды үнемдеуге бағытталған технологияларды әзірледі.
Алматы облысында органикалық егіншілікке арналған цифрлық карталар жасалды. Тұқым сапасын жақсартуға бағытталған биологиялық препараттар да дайындалды.
Жылқы, сиыр, қой және ара генетикасы зерттелуде
Қазақстандық аграрлық ғылымның тағы бір маңызды бағыты – мал шаруашылығындағы генетикалық зерттеулер.
ҰАҒБО ғалымдары отандық мал тұқымдарының ерекшеліктерін анықтап, олардың генетикалық әлеуетін сақтауға және селекциялық жұмыстың дәлдігін арттыруға бағытталған жобаларды жүзеге асырып жатыр.
Зерттеулер бірнеше бағытты қамтыды:
- Сауын биелердің, адай жылқысының және Қостанай жылқы тұқымының генотиптері анықталып, ДНҚ банктері әзірленді.
- Қазақтың ақбас және әулиекөл тұқымды ірі қара малынан мыңдаған биологиялық үлгі жиналды.
- Биязы жүнді және еділбай қойларының генетикалық құндылығын есептеуге арналған бағдарламалық жасақтама әзірленді.
- Жергілікті ара топтарының 800 үлгісіне геномдық талдау жүргізілді.
Генетикалық деректер малдың асыл тұқымдық қасиеттерін ғылыми негізде бағалауға мүмкіндік береді. Бұл болашақта өнімділігі жоғары әрі жергілікті жағдайларға бейімделген мал басын көбейтуге көмектесуі мүмкін.
2 050 ғалым, 526 патент және 47 халықаралық жоба
Бүгінде Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы жүйесінде 2 050 зерттеуші еңбек етеді.
Ғылыми далалық тәжірибелер жүргізуге арналған жер көлемі 2,5 мың гектардан асады. Бұл алқаптарда жаңа сұрыптар, агротехнологиялар және өндірістік шешімдер сынақтан өткізіледі.
Орталықтың ғылыми әлеуетін сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:
- 2 050 ғылыми қызметкер.
- 2,5 мың гектардан астам тәжірибелік алқап.
- 526 патент.
- 47 халықаралық ғылыми жоба.
- 679-дан астам аяқталған ғылыми әзірлеме.
- Өндіріске енгізілген 149 ғылыми әзірлеме.
Осылайша, аяқталған ғылыми әзірлемелердің шамамен 22 пайызы нақты өндірісте қолданыс тапқан.
Бұл көрсеткіш аграрлық ғылымның нәтижелерін коммерцияландыру және шаруашылықтарға енгізу бағытындағы жұмыстың ауқымын көрсетеді. Сонымен бірге ғылыми жаңалықтарды өндірістік деңгейге жеткізу әлеуеті әлі де жоғары.
Қазақстандық кәсіпорындар ғылыми технологияларды енгізуде
Аграрлық зерттеулердің нәтижелері тек егістіктер мен тәжірибелік зертханаларда қалып отырған жоқ. Отандық азық-түлік кәсіпорындары жаңа технологияларды өндірісте пайдалана бастады.
Мәселен, ет өңдеу саласында «Байсерке-Агро», Meat Processing and Service компаниялары және Ақтөбе ет кластері ірі қара мал ұшасын мүшелеу мен сүйектен ажыратудың халықаралық стандарттарын енгізді.
Бұл өндірістік процестерді біріздендіруге және ет өңдеу технологияларын жетілдіруге бағытталған.
Сүт өнімдері саласында да жаңа әзірлемелер қолданысқа енген.
Павлодар облысындағы «Ақжар Өндіріс» агрофирмасы ешкі сүтінен пробиотикалық ақуызды өнім шығарып жатыр. Ал «Зеренда» шаруа қожалығы осы өнім негізінде балалар тағамын өндіруді жолға қойған.
Қазақстанда өсімдік негізіндегі сусындардың бес түрі шығарылады
Әлемде салауатты тамақтануға және өсімдік негізіндегі өнімдерге қызығушылық артып келеді. Ұсынылған мәліметтерге сәйкес, өсімдік негізіндегі сусындар нарығы жыл сайын 5–7 пайызға өсіп отыр.
Осы үрдісті ескере отырып, қазақстандық ғалымдар баламалы тағам өнімдерінің жаңа құрамдары мен технологияларын әзірледі.
Қазір Ақмола облысында бес түрлі шикізат негізінде гидролизденген өсімдік сусындарын өндіру қолға алынған:
- Бидай.
- Сұлы.
- Арпа.
- Күріш.
- Амарант.
Бұдан бөлек, ет котлеттері мен ысталған өнімдердің өсімдік негізіндегі баламалары, сондай-ақ балаларға арналған йогурттар әзірленді.
Бұл бағыт отандық кәсіпорындарға азық-түлік ассортиментін кеңейтуге және жаңа тұтынушылық сегменттерге шығуға мүмкіндік береді.
Тұтас дәнді нан мен пайдалы батончиктер өндірісі дамуда
Ғалымдардың тағам технологиялары саласындағы әзірлемелері нан және кондитерлік өнімдер өндірісінде де қолданыла бастады.
«Алматы нан» нан комбинатында арнайы ашытқылар қолданылатын ғылыми рецептуралар негізінде тұтас дәнді нан пісіріліп, жартылай дайын өнімдер шығарылады.
Ал BIO elite кәсіпорны жаңғақтар мен жемістер негізінде дайындалған батончиктердің бес түрінен тұратын өнім желісін іске қосты.
Мұндай жобалар ғылыми зерттеулердің дайын азық-түлік өнімдеріне айналып, нақты нарыққа шығуының мысалы болып отыр.
2030 жылға дейін қандай нәтиже күтіледі?
Қазақстанның алдына қойған негізгі мақсаты – дәнді дақылдар егісіндегі отандық тұқым үлесін қазіргі 43,7 пайыздан 2030 жылға қарай 80 пайызға жеткізу.
Бұл мақсатқа жету үшін тек жаңа сұрыптарды шығару жеткіліксіз. Оларды көбейту, сапалы тұқымдық материал өндіру, шаруашылықтарға жеткізу және әр өңірдің климаттық жағдайына бейімдеу де маңызды.
2026 жылы 6,5 млн гектар алқапқа отандық тұқым себілуі, 109 жаңа сұрып пен буданның шығарылуы және ғылыми әзірлемелердің өндіріске енгізілуі осы бағыттағы жұмыстың нақты нәтижелерін көрсетеді.
Егер селекциялық жаңалықтар шаруашылықтарда кеңінен қолданылса, Қазақстан импорттық тұқымға тәуелділікті азайтып, күрделі климаттық жағдайларда ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығын арттыра алады.
Бұған дейін біз Қазақстанда тұқым шаруашылығын дамыту, отандық селекцияны қолдау және аграрлық ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты күшейту жөніндегі бастамалар туралы жазған едік.