Қазақстанның түркі елдерімен саудасы 10 миллиард долларға жуықтады. Бұл туралы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 30 қазанда Анкарада өткен Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитінде мәлімдеді. Ақорданың ресми хабарлауынша, Мемлекет басшысы экономикалық ынтымақтастықты кеңейту, Ресейдің ұйыммен байланысын дамыту, Орта дәліздегі тасымалды ұлғайту және жасанды интеллект саласындағы бірлескен жобаларды жүзеге асыру жөнінде ұсыныстар айтты, деп хабарлайды DKNews.kz.
Саммит «Түркі ғасыры: тіліміз де, ойымыз да, ісіміз де – бір» тақырыбымен өтті. Қазақстан Президенті түркі мемлекеттерінің егемендігі мен ұлттық мүдделерін құрметтеу ұйым жұмысының негізгі қағидаты болып қалуы тиіс екенін атап өтті.
Жиында экономикалық және көлік байланыстарымен қатар, халықаралық қауіпсіздік, цифрландыру, мәдени мұра және Түркі мемлекеттері ұйымының болашақ құрылымы талқыланды.
Түркі елдерімен сауда 40 пайызға өсті
Қасым-Жомарт Тоқаевтың айтуынша, Қазақстанның Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдермен биылғы сауда айналымы 10 миллиард долларға жуықтаған. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 40 пайызға жоғары.
Президент осы өсімді сақтап қалу үшін ортақ экономикалық бастамаларды нақты жобаларға айналдыру қажет екенін айтты.
Қазақстан «Түркі әлемінің келешегі – 2040» бағдарламасын іске асыруды және ұйымның 2027–2031 жылдарға арналған стратегиясын жедел қабылдауды қолдайды.
Жаңа бесжылдық стратегия сауда, инвестиция, қаржы, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, цифрлық технологиялар, білім және ғылым салаларын қамтуы тиіс.
Тоқаевтың пікірінше, құжат жалпы міндеттермен шектелмей, жүзеге асырылатын нақты жобаларды белгілеуі керек.
Осы мақсатта Түркі инвестициялық қорының әлеуетін пайдалану және Түркі сауда-өнеркәсіп палатасының жұмысын жандандыру ұсынылды.
Президент келесі жылы Қазақстанда Түркі мемлекеттері ұйымының Іскерлік форумын өткізуді де ұсынды.
Тоқаев Ресейді ұйыммен ынтымақтастыққа шақыруды ұсынды
Саммиттегі ерекше ұсыныстардың бірі Ресейдің Түркі мемлекеттері ұйымымен байланысына қатысты болды.
Қазақстан Президенті ұйымның халықаралық ықпалын кеңейту үшін «Түркі мемлекеттері ұйымы +» форматын белсенді пайдалануды ұсынды.
Оның айтуынша, Ресейдің осы форматқа қосылуын немесе ұйым жұмысына бақылаушы ретінде қатысуын қарастыруға болады.
Мемлекет басшысы бұл ұсынысын Ресей мен түркі халықтарының тарихи, мәдени және тілдік байланыстарымен түсіндірді.
Президент Ресей аумағында көптеген түркі халықтары өмір сүретінін, сондай-ақ бұл елдің «Алтай өңірі – Түркі өркениетінің алтын бесігі» тұжырымдамасын ілгерілетіп отырғанын атап өтті.
Қазақстан осы тұжырымдаманы қолдайтынын білдірді.
Бұл әзірге Қазақстан тарапынан айтылған ұсыныс. Ресейдің ұйымға қосылуы немесе бақылаушы мәртебесін алуы туралы шешім қабылданған жоқ.
Орта дәліздегі транзит 90 пайызға артты
Президент көлік-логистика саласындағы ынтымақтастыққа ерекше тоқталды. Оның айтуынша, түркі елдерін байланыстыратын негізгі бағыттардың бірі – Транскаспий халықаралық көлік бағыты, яғни Орта дәліз.
Биылғы тоғыз айда бұл бағыт арқылы тасымалданған жүктің жалпы көлемі 30 пайызға өсті. Ал транзиттік тасымал көлемі 90 пайызға артқан.
Қазақстанның Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдермен көлік байланыстарында да өсім байқалады:
- Орта дәліздегі жалпы жүк тасымалы 30 пайызға ұлғайды;
- Транзиттік тасымал көлемі 90 пайызға өсті;
- Теміржол арқылы жүк тасымалы 10 пайызға артып, 40 миллион тоннаға жақындады;
- Автомобиль көлігімен тасымалданған жүк 20 пайызға көбейіп, 6,5 миллион тоннаға жетті.
Мемлекет басшысы Қазақстанның транзиттік әлеуетін арттыру үшін арнайы бағдарлама жүзеге асырылатынын хабарлады.
Оның аясында Орта дәліз бойындағы логистикалық инфрақұрылым мен теңіз порттарын жаңғырту маңызды бағыт болып қала береді.
Сонымен бірге Қазақстан басқа халықаралық бағыттардан бас тартпайды. Президент Солтүстік – Оңтүстік дәлізі мен «Бір белдеу, бір жол» жобасының ел экономикасы үшін тиімділігін атап өтті.
Қазақстан үшін көлік бағыттарын әртараптандыру неге маңызды?
Анкарадағы саммитте халықаралық жағдайдың күрделенуі де сөз болды.
Қасым-Жомарт Тоқаев Таяу Шығыстағы шиеленіс пен Ормуз бұғазы төңірегіндегі жағдайдың әлемдік саудаға және көлік-логистикалық байланыстарға кері әсер етіп отырғанына назар аударды.
Қазақстан Президенті Сауд Арабиясына қарсы хуситтер қозғалысының шабуылдарын айыптап, мұндай әрекеттерді тоқтатуға шақырды.
Осы жағдайда бірнеше халықаралық көлік дәлізін қатар дамыту Қазақстан үшін маңызды. Бұл елдің әртүрлі нарықтармен байланысын сақтауға және транзиттік мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған.
Алайда жаңа инфрақұрылымның экономикалық нәтижесі тасымал көлеміне, шекаралық рәсімдерге, порттардың өткізу қабілетіне және халықаралық сұранысқа байланысты болады.
Үшінші суперкомпьютер іске қосылады
Президент цифрландыру мен жасанды интеллект саласындағы Қазақстанның жобаларын да таныстырды.
Оның айтуынша, еліміз цифрлық мемлекетке айналуды мақсат етіп отыр. 2026 жыл Қазақстанда Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жарияланған.
Мемлекет басшысы осы бағыттағы бірқатар нәтижені атады.
Астанада Alem.ai жасанды интеллект орталығы құрылды. Жасанды интеллект мамандарын даярлауға бағытталған Qazaq AI Research университеті ашылды.
Қазақстанда қуаттылығы 1 гигаватт болатын деректерді өңдеу орталықтарының алқабы құрылып жатыр. Екі суперкомпьютер іске қосылған, ал үшінші қуатты суперкомпьютер жақын арада жұмысын бастайды.
Сондай-ақ Цифрлық кодекс пен жасанды интеллект туралы арнайы заң қабылданды.
Тоқаев Қазақстанның осы саладағы тәжірибесін басқа түркі мемлекеттерімен бөлісуге дайын екенін жеткізді.
Каспий арқылы жаңа цифрлық байланыс іске қосылды
Саммитте Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісінің іске қосылғаны да айтылды.
Бұл инфрақұрылым Каспий теңізі арқылы цифрлық байланыс мүмкіндіктерін кеңейтуге арналған.
Президенттің пікірінше, жаңа желінің игілігін Түркі мемлекеттері ұйымына мүше басқа елдер де көре алады.
Қазақстан сондай-ақ Киберқауіпсіздік кеңесін, Цифрлық мониторинг және инновациялар орталықтарын құру жөніндегі бастамаларды жеделдетуді ұсынды.
Бұл ұсыныстар іске асса, түркі мемлекеттері арасында цифрлық инфрақұрылым, технология және ақпараттық қауіпсіздік салаларындағы ынтымақтастықты дамытуға қосымша негіз қалыптасады.
Түркі өркениетінің мұрасын сақтау жөнінде жаңа бастамалар айтылды
Қасым-Жомарт Тоқаев мәдени-гуманитарлық ынтымақтастықты да маңызды бағыттардың бірі ретінде атады.
Президент Түркі өркениетінің мұрасын сақтау жөніндегі конвенцияны жедел қабылдау қажеттігін айтты.
Бұған дейін Қазақстан Түркі өркениеті орталығын және дала өркениетіне арналған «Мәңгілік ел» орталығын құруды ұсынған болатын. Қазір осы бастамалар бойынша тиісті жұмыстар жүргізіліп жатыр.
Мемлекет басшысы Қазақстанда «Қазақстан тарихы: ежелгі дәуірден бүгінге дейін» атты жеті томдық ғылыми еңбек әзірленіп жатқанын хабарлады.
Бұл жұмысқа түркі елдерінің ғалымдары да қатысқан.
Сонымен қатар Түркі академиясы ортақ тарихи және мәдени ескерткіштерге арналған еңбектер дайындаған. Олардың қатарында «Түркі әлемінің киелі географиясы» үш томдығы, «Көне түркі жазбаларының» бес томдық каталогі және «Қазіргі түркі тілдері сөздігінің» 25 томдығы бар.
Түркі мәдениеті және мұрасы қоры әзірлеген Turkic Heritage халықаралық цифрлық платформасы да таныстырылды.
Түркістанда қандай халықаралық іс-шаралар өтеді?
Президент Түркістан қаласының түркі және ислам әлеміндегі мәдени маңызына тоқталды.
ИСЕСКО шешімі бойынша Түркістан 2027 жылы Ислам әлемінің мәдени астанасы атанбақ.
Қазақстан осы мәртебе аясында бірқатар халықаралық мәдени және ғылыми іс-шара ұйымдастыруды жоспарлап отыр.
Олардың қатарында әдебиет пен тіл мәселелеріне арналған Қожа Ахмет Ясауи халықаралық форумы және Түркі және ислам әлемі мұражай ісі мамандарының жиыны бар.
Президент түркі елдерінің ғалымдарын осы бастамаларға белсенді қатысуға шақырды.
«Түркі мемлекеттері ұйымы әскери альянс болмауы керек»
Саммитте ұйымның болашақ құрылымы мен қызмет бағыттарына да назар аударылды.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың айтуынша, Түркі мемлекеттері ұйымы қазір 60 түрлі бағытта жұмыс жүргізіп жатыр. Алайда олардың кейбірі бірін-бірі қайталайды.
Сондықтан Президент басым салаларды нақты анықтап, ұйым жұмысының тиімділігін арттыру қажеттігін айтты.
Ол ұйым жанынан Тұрақты өкілдер кеңесін құру ұсынысын тағы да көтерді.
Мемлекет басшысы Қазақстанның қауіпсіздік саласындағы ұстанымын да нақтылады: Түркі мемлекеттері ұйымы әскери альянс емес және болашақта да мұндай құрылымға айналмауы тиіс.
Бұл ұстаным ұйымның экономикалық, мәдени және саяси ынтымақтастық алаңы ретіндегі сипатын сақтауға бағытталған.
Анкара декларациясы қабылданды
Саммитте Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоған, Қырғызстан Президенті Садыр Жапаров, Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёев, Түрікменстан Президенті Сердар Бердімұхамедов, Әзербайжан Сыртқы істер министрі Джейхун Байрамов және ТМҰ Бас хатшысы Кубанычбек Омуралиев сөз сөйледі.
Жиын қорытындысында Анкара декларациясы қабылданды.
Сондай-ақ Түркі мемлекеттері ұйымына төрағалық ету міндеті Әзербайжаннан Түркияға өтті. Қасым-Жомарт Тоқаев Әзербайжан тарапына атқарған жұмысы үшін алғыс білдіріп, жаңа Бас хатшы Мирвохид Азимовке табыс тіледі.
Қазақстан Президентінің саммиттегі ұсыныстары сауда мен инвестицияны кеңейтуден бастап, көлік дәліздерін жаңғыртуға, жасанды интеллектіні дамытуға және ұйымның халықаралық байланыстарын нығайтуға дейінгі бағыттарды қамтыды.
Олардың нақты нәтижесі алдағы стратегиялардың қабылдануына, ортақ жобалардың қаржыландырылуына және мүше мемлекеттердің келісілген шешімдерді жүзеге асыруына байланысты болады.
Бұған дейін біз Қасым-Жомарт Тоқаевтың Анкараға сапары және Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитіне қатысу бағдарламасы туралы жазған едік. Қазақстан Президентінің Түркияға сапары екіжақты келіссөздермен қатар, түркі елдерінің көпжақты ынтымақтастығын талқылауды да қамтыды.
