Қазақстан климаттың өзгеруі мен су тұтынудың артуы жағдайында трансшекаралық өзендерді басқару жүйесін қалыптастыра отырып, су дипломатиясына және көршілес елдермен нақты үйлестіруге басымдық беріп отыр. Қандай келісімдер қазірдің өзінде жұмыс істеп тұрғаны және олардың қандай нәтиже беріп жатқаны туралы Су ресурстары және ирригация бірінші вице-министрі Нұрлан Алдамжаров Орталық коммуникациялар қызметі алаңында айтып берді.
Ресеймен синхрондау: тасқындарды бақылау және орнықты өзендер
Ресей Федерациясымен өзара іс-қимыл Ертіс, Есіл, Тобыл және Жайық өзендері бассейндері бойынша бірлескен қазақстандық-ресейлік комиссия және жұмыс топтары арқылы жүзеге асырылады. Негізгі шешімдердің бірі көктемгі су тасу мен тасқындарды өткізуге арналған жеке жұмыс тобының құрылуы болды.
Іс жүзінде бұл, ең алдымен, Жайық өзені бассейніндегі су қоймаларының жұмыс режимдерін тұрақты түрде синхрондауды білдіреді. Қазақстандық мамандар Ириклин су қоймасының көктемгі тасқын кезеңіндегі пайдалану параметрлері алдын ала келісілетін ведомствоаралық топтың жұмысына қатысады. Мұндай үйлестіру су басу тәуекелдерін төмендетуге және су режимін неғұрлым болжамды етуге мүмкіндік береді.
Қытай бағыты: суды бөлу үдерісін рәсімдеуге қадам
Қытай Халық Республикасымен Үлкен Үласты өзенінде бірлескен су бөлу нысанын салу жөнінде уағдаластыққа қол жеткізілді. Сонымен қатар трансшекаралық өзендердегі суды бөлу туралы үкіметаралық келісім жобасын дайындау қатар жүргізіліп жатыр.
Іле өзеніне ерекше көңіл бөлінуде, өйткені ол Балқаш көлін қоректендіретін негізгі көз болып табылады. Вице-министрдің айтуынша, Іле арқылы келетін су ағыны орташа көпжылдық деңгейде сақталып отыр, бұл Балқаш деңгейін Балтық биіктік жүйесі бойынша 341 метр оңтайлы белгіде ұстап тұруға мүмкіндік береді.
Балқаш пен Шығыс Қазақстан: сандардың өзі сөйлейді
Соңғы екі жылда Балқашты сақтау жөніндегі кешенді шаралар аясында көлге шамамен 30 миллиард текше метр су жіберілді. Бұл су айдыны деңгейін тұрақтандырып, бірегей экожүйенің деградацияға ұшырау қаупін азайтты.
Оң динамика Шығыс Қазақстан облысында да байқалады. Қара Ертіс өзені арқылы келетін тұрақты ағын мен ішкі су есебінен Бұқтырма су қоймасының толуы 2023 жылғы 26 миллиард текше метрден 2025 жылы 39 миллиардқа дейін өсті. Бұл жобалық көлемнің 25,7 пайызына тең өсім.
Өзбекстан және Арал: қалпына келтіру факторы ретіндегі су
Өткен жылдың 15 қарашасында Қазақстан Өзбекстан Республикасымен трансшекаралық су объектілерін бірлесіп басқару туралы жаңа келісімге қол қойды. Бұл құжат өңірде ұзақмерзімді жобаларды іске асыруға және су ресурстарын кешенді басқаруға жол ашады.
Нәтижелер Сырдария өзенінде-ақ көрініс табуда. Су қоймаларының жұмыс режимдерін келісу және мемлекетаралық келісімдерді қатаң орындау нәтижесінде соңғы үш жылда Солтүстік Арал теңізіне 6 миллиард текше метрден астам су түсті. Солтүстік Аралдың көлемі 2023 жылдың басындағы 18,4 миллиард текше метрден 23 миллиардқа дейін ұлғайды.
Қырғызстан: экологияға зиянсыз аграрлық су
Қырғызстанмен бірлескен Шу–Талас су шаруашылығы комиссиясы аясында 2025 жылы екі отырыс өтті. Сәуір айындағы кездесуде су беру кестесі бекітіліп, вегетациялық кезеңді тұрақты режимде өткізуге мүмкіндік жасалды.
Маусым ішінде Шу өзені арқылы 160 миллион текше метр, Талас өзені арқылы 427,5 миллион текше метр су жеткізілді. Су беру Жамбыл облысының аграршыларының қажеттіліктеріне қатаң сәйкес жүзеге асырылып, экожүйе мен халыққа зиян келтірген жоқ.
Су қауіпсіздігінің стратегиясы
«Трансшекаралық су ресурстарын қорғау және ұтымды пайдалану — министрлік қызметінің негізгі бағыттарының бірі әрі елдің стратегиялық су қауіпсіздігі мәселесі», — деп атап өтті Нұрлан Алдамжаров.
Оның айтуынша, климаттың өзгеруі және көршілес мемлекеттерде су тұтынудың артуы жағдайында су шаруашылығы мен экологиялық тәуекелдерді азайтуға ерекше мән беріліп отыр.
Практикалық шаралар қатарында трансшекаралық өзендерге мониторингті күшейту, инженерлік инфрақұрылымды дамыту, сондай-ақ су экожүйелерін қалпына келтіру және сақтау жобаларын іске асыру бар. Осылайша, Қазақстан цифрлар, келісімдер және экология бір жүйеде тоғысатын су дипломатиясының жаңа моделін қалыптастырып келеді.
