Каспий – Қазақстан үшін жай ғана теңіз емес. Бұл мыңдаған адамның тұрмысы, балық шаруашылығы, туризм, өнеркәсіп және тұтас өңірдің экологиялық тепе-теңдігіне тікелей әсер ететін бірегей экожүйе.
Сондықтан теңіздегі кез келген өзгеріс ғалымдардың ғана емес, мемлекет пен қоғамның да назарында, деп хабарлайды DKNews.kz.
12 тамызда Каспий маңы мемлекеттері Каспий теңізінің халықаралық күнін атап өтеді. Бұл дата теңіз ортасын бірлесіп қорғаудың құқықтық негізін қалыптастырған Тегеран конвенциясының күшіне енуімен байланысты.
Биыл бұл күн Каспийдің болашағына қатысты мәселелер бұрынғыдан да өзекті болып тұрған кезеңге тұспа-тұс келді. Қазақстан теңіздегі өзгерістерді жүйелі зерттеуді күшейтіп, ғылыми базаны кеңейтіп жатыр. Сонымен қатар Каспий маңы елдері ортақ шешімдер әзірлеуге кірісті.
Каспийді бір ел жалғыз сақтай алмайды
Каспийдің ерекшелігі – оны бес мемлекет бөліседі. Сондықтан теңіздің экологиялық жағдайына қатысты шешімдер де бір ғана елдің шекарасымен шектелмейді.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасы бойынша Қазақстан Каспий өңіріндегі басқа мемлекеттермен бірлесіп, өзгерістерге бейімделуге және теңіздің табиғи байлығын сақтауға арналған Мемлекетаралық бағдарлама бойынша жұмысты жалғастырып келеді.
Негізгі бағыттардың қатарында ғылыми зерттеу, елдер арасындағы деректер алмасу, материалдық-техникалық базаны күшейту, экологиялық жобалар және қоғамды осы жұмысқа тарту бар.
Қарапайым тілмен айтқанда, мақсат – Каспийде не болып жатқанын нақты деректер арқылы түсіну және соған сүйене отырып ортақ шешім қабылдау.
Каспий маңы елдері ортақ жоспар әзірлеп жатыр
Қазір өңір мемлекеттері Каспий маңы елдерінің іс-қимыл жоспарын талқылап жатыр.
Құжат теңіздегі өзгерістерге бейімделу мен Каспий экожүйесін сақтауға бағытталған кешенді шараларды қамтиды.
Бұл механизм бірнеше мәселені қатар шешуге мүмкіндік бермек: мемлекеттердің әрекетін үйлестіру, ғылыми ақпаратпен алмасуды жолға қою және теңізді зерттеудің ортақ тәсілдерін қалыптастыру.
Өйткені Каспийдің бір бөлігіндегі өзгеріс ерте ме, кеш пе бүкіл акваторияға әсер етуі мүмкін.
Қазақстан Каспийді өз күшімен де тереңірек зерттей бастады
Халықаралық ынтымақтастықпен қатар Қазақстан теңіздің ұлттық секторын зерттеуге арналған жеке ғылыми инфрақұрылымын дамытып жатыр.
2025 жылдың қыркүйегінде Қазақ Каспий теңізі ғылыми-зерттеу институты жұмысын бастады.
Президенттің Каспийді кешенді зерттеу және сақтау жөніндегі тапсырмаларын орындау аясында Үкімет резервінен теңіз мониторингіне арналған жабдықтарды сатып алуға, гидробиологиялық және гидрохимиялық зертханаларды жарақтандыруға 1,1 миллиард теңге бөлінді.
Бұл жерде әңгіме тек жаңа техника сатып алу туралы емес. Жаңа база мамандарға теңіздің өзінде зерттеу жүргізіп, су ортасындағы, ауа райындағы және биологиялық жүйедегі өзгерістерді тұрақты бақылауға мүмкіндік береді.
Теңіз 50 параметр бойынша бақыланады
Институт Каспийді зерттеудің ауқымды бағдарламасын дайындады.
Ол теңіз акваториясындағы 21 стансаны қамтитын екі экспедицияны, сондай-ақ жағалаудағы 22 нүктеде тұрақты мониторинг жүргізуді көздейді.
2026 жылы акваторияда бақылау бірден 50 параметр бойынша жүргізіліп жатыр. Олардың арасында:
- метеорологиялық көрсеткіштер;
- гидрологиялық жағдай;
- судың гидрохимиялық құрамы;
- биологиялық көрсеткіштер;
- теңіз түбіндегі шөгінділердің жай-күйі бар.
Жағалау аумағында тағы 26 параметр бойынша аспаптық және визуалды бақылау жүргізіледі.
Осындай кешенді деректер теңіздегі өзгерісті жекелеген белгі бойынша емес, тұтас жүйе ретінде бағалауға мүмкіндік береді.
Қазақстандық ғалымдар Каспий елдерімен дерек алмасады
Каспийді зерттеу тек Қазақстан аумағындағы бақылаумен шектелмейді.
Қазақ Каспий теңізі ғылыми-зерттеу институты Каспий маңы мемлекеттерінің университеттері мен ғылыми орталықтары қауымдастығына қосылды.
Бұл қазақстандық мамандарға басқа елдердің ғалымдарымен дерек, зерттеу нәтижесі және тәжірибе алмасуға мүмкіндік береді.
Каспий секілді тұйық су айдыны үшін мұндай ынтымақтастықтың маңызы ерекше. Себебі теңіздегі үдерісті толық түсіну үшін бір елдің ғана мәліметі жеткіліксіз.
Ақтауда Каспий үшін халықаралық экологиялық апта өтіп жатыр
Ғылыми жұмысқа қоғам да тартылып отыр.
Каспий теңізінің халықаралық күні қарсаңында «Таза Қазақстан» экологиялық мәдениетті дамыту тұжырымдамасы аясында «Caspian Sea Action Week 2026» халықаралық волонтерлік апталығы ұйымдастырылды.
Оған Әзербайжан, Ресей, Иран және Түрікменстан делегацияларымен қатар Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан өкілдері қатысып жатыр.
Апталық ғалымдарды, сарапшыларды, экобелсенділерді, жастарды және волонтерлік ұйымдарды бір алаңға жинады.
6-7 тамызда Ақтауда Каспий теңізінің экологиялық мониторингі мен ғылыми зерттеулеріне арналған халықаралық семинар және дөңгелек үстел өтті. Қатысушылар жаңа технологияларды талқылап, зерттеу тәжірибесімен бөлісті.
Жағалауды тазалаудан «Достық аллеясына» дейін
Ғылыми пікірталас практикалық экологиялық акциялармен жалғасты.
«Caspian Clean Challenge» марафоны кезінде волонтерлер Каспий жағалауын қоқыстан тазартып, қалдықтарды жинау және сұрыптау жұмыстарын жүргізді.
Қатысушылар экологиялық бастамалармен және жасыл технологиялармен де танысты.
Каспий өңірі волонтерлерінің «Достық аллеясында» 80-нен астам ағаш отырғызылды. Сонымен қатар болашақ ұрпаққа арналған жолдаулар салынған «Уақыт капсуласы» орналастырылды.
Экологиялық эстафета кейін Бозжыра шатқалында жалғасты. «Bozzhyra Clean Up» акциясына қатысушылар аумақты тазалап қана қоймай, Маңғыстаудың бірегей табиғи ландшафтымен танысты.
Каспий мәселесін технология көмегімен шешуге болады ма?
Осы сұраққа жауап іздеуге Caspian Innovation Lab халықаралық хакатонының қатысушылары кірісті.
Командалар Каспийді қорғауға бағытталған технологиялық және экологиялық жобалар әзірлеп жатыр.
Үздік шешімдер халықаралық волонтерлік апталықтың қорытынды шараларында таныстырылмақ.
Ал 12 тамызда бағдарламаны Caspian Talks саммиті қорытындылайды. Онда сарапшылар мен волонтерлік қозғалыс өкілдері хакатон нәтижелерін талқылап, Каспийді сақтау бағытындағы алдағы бірлескен жұмысты айқындайды.
Каспийдің болашағын бүгінгі деректер анықтайды
Каспийді сақтау бір күндік экологиялық акциямен немесе бір ғылыми экспедициямен шешілетін мәселе емес.
Бұл – жылдар бойы үздіксіз мониторинг жүргізуді, ғылыми деректерді салыстыруды, мемлекеттердің ортақ әрекетін және қоғамның қатысуын талап ететін ұзақ жұмыс.
Қазақстан қазір осы жүйенің бірнеше бөлігін қатар дамытып жатыр: ғылыми институт құрды, зертханалық және мониторингтік базасын күшейтті, халықаралық ғылыми байланыстарын кеңейтті және экологиялық бастамаларға жастарды тартып отыр.
Ең маңыздысы – теңіздегі өзгерістерді жай бақылап қою емес, алынған деректерді нақты шешімдерге айналдыру.
Өйткені бүгін зерттеліп жатқан әрбір көрсеткіш пен қабылданатын әрбір шешім Каспийдің ондаған жылдан кейін қандай күйде болатынына әсер етеді.
