Картадағы үлкен айналым енді көмектеспейді. Тамыздан бастап банктер қарыз алушының табысын жаңа тәртіппен бағалайды: өз шоттары арасындағы аударымдарды «табыс» ретінде көрсетуге болмайды, ал есептеу кезінде қарыздар, кредиттік карталар және тәуекелдің қосымша белгілері ескеріледі, деп хабарлайды DKNews.kz.
Жаңа талаптар Ұлттық Банк Басқармасының 2026 жылғы 31 шілдедегі №92 қаулысымен бекітілді. Құжат 3 тамызда Әділет министрлігінде тіркеліп, 7 тамызда ресми жарияланды және 2026 жылғы 18 тамызда күшіне енді. Қаулының толық мәтінімен «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде танысуға болады.
Өз ақшаңызды өзіңізге аудару табысты көбейтпейді
Қарыз алушылар үшін ең сезімтал өзгерістердің бірі табысты растауға қатысты.
Борыш жүктемесін есептеген кезде банк табыстың жасанды түрде көбейтілмегенін тексеруге тиіс. Бір табыс көзі бірнеше рет есепке алынбайды, ал қарыз алушының өз шоттары арасындағы аударымдар есебінен карта, шот немесе депозитті толықтыру оның есептік табысын арттырмауы керек.
Бұл қарызға алынған ақшаға да қатысты.
Мысалы, адам несие алып, қаражатты өзінің басқа картасына немесе депозитіне аударып, кейін қайтадан негізгі шотына қайтарса, мұндай ақша қозғалысы жоғары табыс ретінде есептелмеуге тиіс.
Қарыз алушы үшін практикалық нәтиже анық: картадағы айналым мен нақты табысты банк бұрынғыдан қатаң ажыратады.
Банк соңғы алты айдағы табысқа қарайды
Орташа айлық табыс несие алуға өтініш бергенге дейінгі қатарынан алты ай бойынша есептеледі.
Осы кезеңдегі табыс қосылып, алтыға бөлінеді. Бұл ретте есепке алынатын түсім алты айдың кемінде екеуінде болуы керек.
Яғни картаға бір рет ірі сома түсуі клиентті автоматты түрде тұрақты жоғары табысы бар қарыз алушыға айналдырмайды.
Бұл талап әсіресе табысы тұрақсыз азаматтарға әсер етуі мүмкін: фрилансерлерге, маусымдық жұмыспен айналысатындарға және ақшаның едәуір бөлігін ай сайын емес, белгілі бір кезеңдерде алатын адамдарға.
Картадағы ақша айналымы ресми расталатын табыстан әлдеқайда жоғары азаматтар да осы топқа кіреді.
50 пайыздық шектеу сақталады
Негізгі шектеулердің бірі бұрынғыдай борыш жүктемесінің коэффициенті болып қалады.
Оның шекті мәні — 0,5. Яғни банк қарыз алушының барлық ай сайынғы кредиттік төлемдерін орташа айлық табысымен салыстырады.
Екі, үш немесе одан да көп несиенің болуы өздігінен автоматты түрде бас тартуға себеп емес.
Басты көрсеткіш — ай сайын төленетін жалпы сома. Адам табысының неғұрлым көп бөлігін банктер мен микроқаржы ұйымдарына беріп жүрсе, жаңа несие үшін соғұрлым аз мүмкіндік қалады.
Сондықтан төрт шағын бөліп төлеуі бар клиент кей жағдайда бір ғана, бірақ төлемі өте жоғары несиесі бар адамнан жақсырақ көрінуі мүмкін.
Кредиттік карта да қарыз болып есептеледі
Банк тек қолма-қол алынған классикалық несиелерді ғана қарамайды.
Есепке қолданыстағы банк қарыздары, микрокредиттер, кредиттік желілер және кредиттік карталардың пайдаланылған лимиттері де кіреді. Қарыздар туралы мәліметтер кредиттік бюролар арқылы алынады.
Кредиттік карта бойынша ай сайынғы төлем пайдаланылған лимит көлеміне қарай есептеледі.
Демек кредиттік картаны тұрақты пайдалану, тіпті адам ең төменгі төлемдерді уақытында жасап жүрсе де, жаңа несие алу мүмкіндігін азайтуы ықтимал.
МҚҰ-дағы бір күндік кешігу де жаңа несиеге кедергі болуы мүмкін
Қарызын уақытында өтемеген клиенттерге қойылатын талаптар қатаңырақ.
Кепілсіз тұтынушылық несие беру кезінде мерзімі өткен берешек ескеріледі. Егер банк несиесі бойынша кешігу 30 күннен, ал микроқаржы ұйымындағы микрокредит бойынша бір күннен асса, жаңа қарызға шектеу қолданылуы мүмкін.
Соңғы 36 айда кредитор негізгі қарызын немесе сыйақысын толығымен кешірген адамдарға да жеке талаптар қарастырылған.
Қарызды қайта құрылымдау адамның төлем қабілетін қалпына келтірмеген жағдайлар да есепке алынуы мүмкін. Реттеуші мұндай шараларды проблемалық қарызды нақты азайтпай, қайта-қайта рәсімдеу тәжірибесін шектеумен байланыстырады.
Букмекерлерге алты төлем жасау да бағалауға әсер етуі мүмкін
Жаңа ережелердің тағы бір тармағы кейбір қарыз алушылар үшін күтпеген болуы мүмкін.
Банктік реттеу аясында құмар ойындарға белсенді қатысу белгілері бар адамның жеке анықтамасы енгізілген.
Егер жеке тұлға соңғы аяқталған алты айда ойын бизнесін ұйымдастырушыларға алты немесе одан көп төлем жасап, олардың жалпы сомасы 300 мың теңгеден асса, ол осы санатқа жатқызылуы мүмкін.
Мұндай клиенттердің төлем қабілетін бағалау кезінде банк табысты қатаңырақ растайды: орташа айлық кірісті анықтауда ресми табыс негізгі рөл атқарады.
Бұл букмекерге алтыншы төлемнен кейін несие автоматты түрде берілмейді деген сөз емес. Бірақ жанама көрсеткіштер арқылы төлем қабілетін дәлелдеу мүмкіндігі шектелуі ықтимал.
21 жасқа толмағандардың табысы да қатаң бағаланады
21 жасқа толмаған клиенттер үшін де жеке талаптар бар.
Олардың орташа айлық табысын есептеу кезінде банк нормативтік құжаттарда бекітілген шектеулі табыс көздерін ғана қолдануы мүмкін.
Мақсат — тұрақты расталған кірісі жоқ жас клиенттердің шамадан тыс қарыз жинауына жол бермеу.
Атаулы әлеуметтік көмек алатын азаматтарға да ұқсас тәсіл қолданылады: олардың төлем қабілетін бағалауда ресми расталған кірістің рөлі күшейеді.
Енді банк ай сайынғы төлемді ғана емес, бүкіл қарызды қарайды
Банк жүйесінде тағы бір көрсеткіш — қарыздың табысқа қатынасы коэффициенті дамып келеді.
Борыш жүктемесінің коэффициенті адамның ай сайынғы табысының қанша бөлігі кредит төлемдеріне кететінін көрсетеді.
Ал жаңа көрсеткіш басқа сұраққа жауап береді: адамның барлық жинақталған қарызы оның жылдық табысымен салыстырғанда қаншалықты үлкен.
Банк кепілсіз тұтынушылық несиелерді, ипотеканы, автонесиені және басқа кепілмен қамтамасыз етілген қарыздарды бөлек қарап, кейін клиенттің жалпы қарызын бағалайды.
Қазір бұл коэффициент негізінен кредиттік тәуекелдерді бақылау үшін қолданылады. Ұлттық Банк шілдеде әзірге жекелеген несие түрлеріне қосымша міндетті шек белгілемей, көрсеткіш динамикасын бақылауды жалғастыратынын хабарлады.
Бірақ келесі кезең белгіленіп қойған.
2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Ұлттық Банк жалпы қарыз бойынша қарыздың табысқа қатынасының шекті деңгейін қарыз алушының сегіз жылдық табысы көлемінде белгілеуді жоспарлап отыр.
Автонесиеге жыл соңына дейін уақытша жеңілдік бар
Кейбір несие түрлері үшін борыш жүктемесінің ең жоғары коэффициентін сақтау талабынан уақытша ерекшелік қарастырылған.
2026 жылғы 31 желтоқсанға дейін мұндай ерекшелік Қазақстанда алғаш рет тіркелетін және банкке кепілге берілетін жаңа автокөлік сатып алуға арналған несиеге де қатысты.
Пайдаланылған көліктер үшін ерекшелік бастапқы жарнаға байланысты: автомобиль құнының кемінде 50%-ы, ал жасы үш жылдан аспайтын көлік үшін кемінде 30%-ы төленуі керек.
Алайда 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап реттеуші автонесиелерге борыш жүктемесінің коэффициенті талабын қайта енгізуді жоспарлап отыр.
Бірнеше несиенің болуы автоматты түрде бас тарту емес
Көптеген шектеулерге қарамастан, мұнда бір маңызды айырмашылық бар.
Реттеуші «бір адамға — бір несие» деген талап енгізген жоқ және клиенттің бірнеше бөліп төлеуі болғаны үшін ғана жаңа қарыз беруге тыйым салған жоқ.
Негізгі сұрақ — адамның расталған табысы барлық қарызын өтеуге жеткілікті ме.
Борыш жүктемесінің шегі бұрынғыдай 50% деңгейінде қалып отыр. Ал қарыздың табысқа қатынасы әзірге мониторинг құралы ретінде пайдаланылады.
Ұлттық Банк бөлшек кредиттеуді бақылауды жалғастырып, жүйелік тәуекелдер артқан жағдайда қосымша шектеулер енгізу мүмкіндігін сақтап отыр.
Несиеге өтініш берер алдында нені тексеру керек
Енді банктің бас тартуы тек нашар кредиттік тарихпен байланысты болмауы мүмкін.
Өтініш бермес бұрын төрт көрсеткішті тексерген дұрыс: соңғы алты айдағы расталатын орташа табыс, барлық ай сайынғы кредит төлемдері, мерзімі өткен қарыздардың болуы және пайдаланылып жүрген кредиттік карта лимиттері.
Өз карталарыңыз арасындағы ірі аударымдар төлем қабілетін жақсартпайды. Ал микроқаржы ұйымындағы ескі кешігу картадағы үлкен айналымнан әлдеқайда маңызды болуы мүмкін.
Егер қазіргі кредит төлемдері расталған табыстың шамамен жартысын алып қойса, жаңа несиені қолданыстағы борыш жүктемесі талаптарына сыйғызу едәуір қиындайды.
Бұған дейін біз бірнеше несиенің болуы неге автоматты түрде жаңа қарыздан бас тартуға әкелмейтінін және 50 пайыздық шектеудің қалай жұмыс істейтінін жазған едік. Жаңа талаптар бұл жүйеге тағы бір сүзгі қосты: енді банк клиенттің нақты табысын оның шоттарындағы жай ақша қозғалысынан мұқият ажыратуы керек.
