Жасанды интеллектінің шешімдері бақылауға алынбақ. Қазақстанда қызметкерлерге еңбек жағдайына, жалақысы мен мансабына әсер ететін алгоритмдердің шешіміне шағымдану құқығын беру ұсынылды. Мемлекет, жұмыс берушілер мен кәсіподақтар цифрландыру дәуірінде еңбек құқықтарын қорғаудың ортақ қағидаттарын келісті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы Астанада өткен «Цифрлық еңбек және жасанды интеллект» халықаралық форумының қорытындысы бойынша хабарлады. 7–8 қазанда ұйымдастырылған жиынға Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) қолдау көрсетті.
Форумның басты нәтижесі — Астана үшжақты декларациясына қол қойылып, Кәсіподақтардың цифрлық хартиясының қабылдануы. Бұл құжаттар жасанды интеллект экономикаға кеңінен енгізілген жағдайда қызметкерлердің мүддесі қалай қорғалуға тиіс екенін айқындайды.
Жасанды интеллект қабылдаған шешімге шағымдануға болады
Астана декларациясының ең маңызды тармақтарының бірі қызметкерлерді алгоритмдер арқылы басқаруға қатысты.
Бүгінде жасанды интеллект қызметкерлердің жұмыс тиімділігін бағалау, тапсырмаларды бөлу, жұмыс кестесін жасау және кадрлық шешімдер қабылдау үшін қолданылады. Ал алгоритм қателессе, қызметкер не істей алады?
Форум қатысушылары қызметкердің еңбек қызметіне әсер ететін ЖИ шешімдері туралы дер кезінде ақпарат алу, оның себебін түсіндіруді сұрау және шешімді адамның қайта қарауын талап ету құқығын қолдады.
Бұл автоматтандырылған жүйе еңбек жағдайына, кәсіби өсу мүмкіндігіне немесе қызметкер жұмысының бағалануына ықпал ететін жағдайларға қатысты.
Дегенмен жаңа талаптар Еңбек кодексіне енгізіліп, заңды күшіне енді деген сөз емес. Қол қойылған декларация әлеуметтік әріптестердің ортақ ұстанымын бекітеді. Ендігі міндет — осы қағидаттарды заңнамада, келісімдерде және күнделікті еңбек қатынастарында іске асыру.
Қазақстандағы 4,1 миллион адамның жұмысы өзгеруі мүмкін
Цифрлық өзгерістер тек IT саласымен шектелмейді.
Форумда келтірілген сарапшылардың бағалауынша, Қазақстанда шамамен 4,1 миллион адам жасанды интеллект ықпалымен мазмұны өзгеруі мүмкін мамандықтарда еңбек етеді.
Бұл олардың барлығы жұмыссыз қалады дегенді білдірмейді. Әңгіме күнделікті міндеттердің, кәсіби біліктілікке қойылатын талаптардың және жұмыс ұйымдастыру тәсілдерінің өзгеруі туралы болып отыр.
Мәселе Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жариялаған Цифрландыру және жасанды интеллект жылында ерекше өзекті болып отыр.
Қазақстан экономиканы цифрландыруды жеделдетуге ұмтылған сайын жұмыс орындарының болашағы, мамандарды қайта даярлау және технологиялық дамудың пайдасын әділ бөлу мәселелері де алдыңғы қатарға шығады.
Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясының төрағасы Сатыбалды Дәулеталин технологиялық өзгерістер кезінде еңбек адамының мүддесін қорғау қажет екенін айтты.
«Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен 2026 жыл Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жарияланды. Ел алдына экономика, мемлекеттік басқару және қоғамдық өмірді цифрлық трансформациялау міндеті қойылды. Біз бұл реформаларды қолдаймыз. Кәсіподақтардың міндеті — цифрлық өзгерістердің өзегінде еңбек адамының қалуын қамтамасыз ету. Ең басты мәселе — жаңа еңбек әлемінде адамға қандай орын берілетіні», — деді Сатыбалды Дәулеталин.
Жұмыс берушілерге жасанды интеллектіні енгізудің ортақ қағидаттары ұсынылды
7 қазанда Астана декларациясына әлеуметтік әріптестіктің үш тарапы қол қойды.
Құжатқа Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясының төрағасы Сатыбалды Дәулеталин, еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі Ербол Туяқбаев және PARYZ Ұлттық жұмыс берушілер конфедерациясы басқармасының төрағасы Қаныбек Жаңбырбаев қол қойды.
Келісілген қағидаттарға сәйкес, цифрлық технологияларды енгізу қызметкерлердің еңбек кепілдіктерін әлсіретпеуі керек. Керісінше, автоматтандыру еңбек өнімділігін арттырып, жұмыс орындарының қауіпсіздігін жақсартуға ықпал етуге тиіс.
Мамандарды қайта даярлау мәселесіне де ерекше көңіл бөлінді.
Егер жаңа технологиялар белгілі бір мамандықтың мазмұнын өзгертсе, қызметкердің жаңа білім мен дағды игеруіне жағдай жасалуы қажет.
Автоматтандырудың еңбек нарығына ықпалын жұмыс берушілер мен қызметкерлер өкілдері ұжымдық келіссөздер барысында да талқылай алады.
Бизнес үшін бұл технология енгізген кезде оның экономикалық тиімділігімен қатар қызметкерлерге тигізетін әсерін де ескеру қажеттігін білдіреді.
Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі Ербол Туяқбаев мемлекеттің осы бағыттағы ұстанымын таныстырды.
Оның айтуынша, жаңа технологияларды енгізумен бірге еңбек өнімділігін арттыру, қауіпсіз жұмыс жағдайын қамтамасыз ету және сапалы жұмыс орындарын құру маңызды. Сонымен қатар қызметкерлердің жаңа дағдыларды меңгеріп, еңбек нарығындағы өзгерістерге бейімделуіне мүмкіндік жасалуы тиіс.
Цифрлық хартия онлайн-платформа қызметкерлерін де қамтиды
8 қазанда форум қатысушылары Кәсіподақтардың цифрлық хартиясын қабылдады.
Құжат жасанды интеллектіні пайдалану, жеке деректерді қорғау және әлеуметтік кепілдіктерді сақтау мәселелері бойынша кәсіподақ қозғалысының ұстанымын айқындайды.
Онлайн-платформалар арқылы жұмыс істейтін азаматтардың құқықтарына да назар аударылды.
Мұндай жұмыспен қамту түрі қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы дәстүрлі еңбек қатынастарынан ерекшеленеді. Сондықтан форум қатысушылары платформалық жұмыскерлерді ұжымдық қорғау тетіктерін дамытуды және олардың әлеуметтік кепілдіктерін қамтамасыз етуді қолдады.
Хартияда алгоритмдердің ашықтығы, автоматтандырылған шешімдер бойынша түсініктеме алу құқығы және кәсіби қайта даярлауға қолжетімділік мәселелері де қамтылған.
Форумдағы сарапшылық талқылаулар үш бағытта өтті: алгоритмдік басқару және қызметкерлердің құқықтары, автоматтандыру жағдайындағы әділ өтпелі кезең, сондай-ақ платформалық экономика мен жұмыспен қамтудың жаңа түрлері.
Әр бағыт бойынша ұсыныстар әзірленді. Олар кәсіподақтар мен әлеуметтік әріптестердің алдағы жұмысына негіз болмақ.
Қазақстанда цифрлық еңбек мәселелері бойынша үшжақты платформа құрылады
Құжаттарға қол қоюмен жұмыс аяқталмайды.
Форум қатысушылары цифрлық еңбек пен жасанды интеллект мәселелері бойынша республикалық үшжақты платформа құруға, арнайы жұмыс топтарын жасақтауға және келісімдердің орындалуын бақылау жүйесін енгізуге уағдаласты.
Кәсіподақтар федерациясы цифрлық трансформацияның жол картасын да таныстырды.
Алдағы жұмыс заңнамаға, салалық келісімдерге және ұжымдық шарттарға қатысты болуы мүмкін. Келісілген қағидаттардың қызметкерлерді қорғайтын нақты тетіктерге айналуы осы құжаттардың қалай жүзеге асатынына байланысты.
Форум қорытындысында Сатыбалды Дәулеталин декларацияға қол қою мен оны іс жүзінде орындаудың арасында айырмашылық бар екенін еске салды.
«Декларацияның өзі ғана қызметкерлердің жағдайын өзгерте алмайды. Оның маңызы қол жеткізілген келісімдерді заңнамада, келісімдерде, ұжымдық шарттарда және күнделікті еңбек қатынастарында қаншалықты жүйелі жүзеге асыра алатынымызға байланысты. Бұл жерде әр тараптың өзіне алған міндеттемелерді орындауға дайындығы көп нәрсені шешеді», — деді федерация төрағасы.
Қазақстандық қызметкерлер үшін ең өзекті мәселе — алгоритм қабылдаған кадрлық шешімнің себебін білу, оны кім түсіндіруге міндетті екенін анықтау және қажет болған жағдайда қайта қарату мүмкіндігі.
Әзірге бұл құқықтарды жүзеге асыратын нақты құқықтық және ұйымдастырушылық тетіктерді қалыптастыру міндеті тұр.
