Микроқаржы нарығы жаңа кезеңге өтті. Қазақстанда микроқаржы ұйымдарының активтері бес жылда төрт есеге жуық өсіп, 1,7 трлн теңгеге жетті. Енді реттеуші талаптардың формалды орындалуын тексеруден тәуекелдерді алдын ала анықтауға, клиентпен қарым-қатынасты бақылауға және өзін-өзі реттеу моделіне көшуді көздеп отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Алматыда өткен Микроқаржыландыру жөніндегі Орталық Азия форумында Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі төрағасының орынбасары Олжас Қизатов мәлімдеді. Форумға Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және өңірдің басқа елдерінен реттеушілер, МҚҰ, инвесторлар, финтех-компаниялар мен салалық қауымдастықтар қатысты.
214 ұйымның активтері 1,7 трлн теңгеге жетті
Қазақстанда қазір 214 микроқаржы ұйымы жұмыс істейді. Оның 167-сі классикалық микрокредиттер береді, сегізі автонесиеге, 39-ы қысқа мерзімді PDL-микрокредиттерге маманданған.
Соңғы бес жылда МҚҰ активтері төрт есеге жуық өсіп, 1,7 трлн теңгеге жетті. Несие портфелі 2021 жылдан бері 3,5 еседен астам ұлғайып, 1,5 трлн теңгені құрады.
Оның шамамен 40%-ы немесе 580 млрд теңгеден астамы бизнесті қаржыландыруға тиесілі. Бизнеске берілген микрокредиттердің жартысынан астамы қызмет көрсету секторына, 16%-ы ауыл шаруашылығына, 9%-ы саудаға бағытталған.
«Біз енді тұтынушылық микрокредит беру туралы ғана айтып отырған жоқпыз. Біз кәсіпкерлікті, экономикалық белсенділікті және қаржылық қолжетімділікті қаржыландырудың маңызды көзіне айналатын сектор туралы айтып отырмыз», — деді Олжас Қизатов.
Бұл көрсеткіштер МҚҰ-ның тек «жалақыға дейінгі қарыз» сегментімен шектелмейтінін көрсетеді. Сектор шағын бизнес пен дәстүрлі банктік қаржыландыруға қолжетімділігі төмен қарыз алушылар үшін жеке қаржы арнасына айналып келеді.
Нарық қатысушылары 80%-дан астам қысқарған
Мұндай өсім нарықтың бірнеше жылға созылған тазалануымен қатар жүрді.
2020 жылдан бастап микроқаржылық қызметпен айналысатын барлық ұйымдар мемлекеттік реттеу мен қадағалауға өтті. 2021 жылдан бастап бұл қызмет лицензиялана бастады.
Соның нәтижесінде нарық қатысушыларының саны 80%-дан астам қысқарды. Компанияларға капитал, пруденциялық нормативтер, есептілік, басшылардың біліктілігі және клиенттердің құқықтарын қорғау бойынша талаптар енгізілді.
Реттеудің күшеюі 2026 жылы да жалғасты. 1 маусымдағы жағдай бойынша елде 211 МҚҰ жұмыс істеген, ал жыл басынан бері 99 микроқаржы ұйымының лицензиясы қайтарылып алынған.
«Нарықты дамытудың бірінші кезеңі – базалық реттеуші аяны қалыптастыру тұтастай алғанда орын алды. Бүгінгі күні біздің алдымызда үшінші деңгейдегі міндет тұр – тек реттелетін ғана емес, жетілген және тұрақты микроқаржы нарығын қамтамасыз ету», — деді Қизатов.
МҚҰ тәуекелдерін өзі бағалауға тиіс
Реттеушінің келесі қадамы — проблемалар пайда болғаннан кейін әрекет ететін модельден тәуекелдерді алдын ала анықтайтын қадағалауға көшу.
МҚҰ-дағы тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйелеріне қойылатын талаптар күшейтілмек. Ұйымдар өздерінің тәуекел бейінін өздері бағалап, ықтимал проблемаларды ерте анықтап, басқарушылық шешімдер қабылдағанда оларды ескеруге тиіс.
Сонымен бірге барлық компанияға бірдей тәсіл қолданылмайды. Қадағалау кезінде ұйымның:
- көлемі;
- бизнес-моделі;
- қабылдайтын тәуекелдерінің деңгейі ескеріледі.
Жаңа құралдардың бірі — уәжді пайымдау. Бұл реттеушіге компанияның қағаз жүзінде талаптарды орындағанын ғана емес, тәуекелдерді іс жүзінде қалай басқаратынын бағалауға мүмкіндік береді.
МҚҰ мен коллекторларға өзін-өзі реттеу ұсынылды
Екінші үлкен өзгеріс микроқаржы және коллекторлық нарыққа қатысты.
Агенттік екі деңгейлі өзін-өзі реттеу моделін ұсынды. Онда кәсіби қоғамдастық салалық стандарттардың сақталуын бақылауға және азаматтардың өтініштерін қарауға қатысады.
Ал мемлекеттік реттеуші өз ресурстарын тәуекелі жоғары ұйымдарға және жүйелі сипат алған бұзушылықтарға көбірек бағыттайды.
«Өзін-өзі реттеудің міндеті – мемлекеттік қадағалауды алмастыру емес, оны неғұрлым нақты және тиімді ету», — деді Қизатов.
Бұл модель іске асса, нарықтағы тәртіп үшін жауапкершіліктің бір бөлігі кәсіби қоғамдастықтың өзіне жүктеледі. Мемлекеттік бақылау сақталады, бірақ оның негізгі назары тәуекелі жоғары сегментке ауысады.
Клиентпен қарым-қатынас та бақылауға алынады
Үшінші бағыт — қарыз алушылардың құқықтарын қорғау.
Жоспарланған шаралар МҚҰ қызметі тоқтаған жағдайда клиенттерді қорғауды, алаяқтық жолмен рәсімделген микрокредиттерге қарсы күресті және дауларды сотқа жеткізбей шешу тетіктерін дамытуды қамтиды.
Бұл мәселенің өзектілігін азаматтардың өтініштері де көрсетеді. 2026 жылғы маусымда Агенттік қаржы ұйымдарының қызметіне қатысты 16,4 мың өтінішті қараған. Бұл мамырмен салыстырғанда 24,2%-ға көп. Өтініштердің бір бөлігі МҚҰ мен коллекторлық ұйымдардың жұмысына қатысты болды.
Тағы бір бағыт — іс-қимылды қадағалау. Мұнда реттеуші компанияның клиентке бүкіл қаржы өнімінің өмірлік циклі барысында қалай қарайтынын бағалайды: өнімді әзірлеу мен жарнамалаудан бастап қарызға қызмет көрсетуге, проблемалық берешекті реттеуге және сатуға дейін.
«Біз қаржы ұйымының клиентпен өзара іс-қимыл философиясын өзгерткіміз келеді. Тұтынушыға деген адал көзқарас қосымша реттегіш талап ретінде емес, қаржы ұйымының бизнес-моделі мен корпоративтік мәдениетінің қалыпты бөлігі ретінде қабылдануға тиіс», — деді Агенттік төрағасының орынбасары.
Нарық өскен сайын тәуекел де назарда қалады
МҚҰ активтерінің өсуі сектордағы тәуекелдер жойылды дегенді білдірмейді.
2026 жылғы мамырдың соңында микроқаржы ұйымдарының несие портфеліндегі 90 күннен астам мерзімі өткен берешек 87,9 млрд теңгені құрады. Оның үлесі бір жыл ішінде 7%-дан 5,6%-ға дейін төмендегенімен, жекелеген МҚҰ-ларда проблемалық қарыздардың деңгейі айтарлықтай жоғары болып отыр.
Сондықтан реттеушінің жаңа моделі нарық көлемін шектеуге емес, өсіп келе жатқан сектордағы тәуекелдерді ертерек анықтауға бағытталып отыр.
«Біздің ортақ міндетіміз – тәуекелдерді тиімді басқару, клиенттерге деген адал қарым-қатынас және олардың мүдделерін қорғау реттеушінің талаптары ғана емес, бизнесті жүргізудің ажырамас бөлігі болатын жетілген және жауапты секторды қалыптастыру», — деді Олжас Қизатов.
Бұған дейін Қазақстандағы микроқаржы ұйымдарының несие портфелі мен проблемалық қарыздарының жағдайын егжей-тегжейлі қарастырған едік. 2026 жылдың бірінші тоқсанында микроқаржылық қызметті жүзеге асыратын барлық ұйымдардың жиынтық несие портфелі 3,1 трлн теңгеге жеткен.
