Қазақстан өңірде бірінші орында. БҰҰ Даму бағдарламасының 2025 жылғы есебінде елдің Адам дамуы индексі 0,837 болып, Қазақстан 193 мемлекет пен аумақтың арасында 60-орынға жайғасты. Орталық Азияда «адам дамуы өте жоғары» санатына енген жалғыз мемлекет те — Қазақстан, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бірақ рейтингтің ішкі құрылымы одан да қызық көрініс береді. Қазақстан мен көршілес Қырғызстанды 57 орын бөліп тұр. Білім көрсеткіштеріндегі айырма салыстырмалы түрде аз болғанымен, табыс деңгейінде алшақтық бірнеше есеге жетеді.
Қазақстанның индексі — 0,837
Адам дамуы индексі ел экономикасының көлемін ғана өлшемейді. БҰҰДБ әдістемесінде үш негізгі бағыт бірге есептеледі: халықтың денсаулығы мен өмір сүру ұзақтығы, білім алу мүмкіндігі және тұрмыс деңгейі.
2025 жылғы Human Development Report рейтингінің басында Исландия тұр — оның индексі 0,972. Норвегия мен Швейцарияда көрсеткіш 0,970 болды. Қазақстан 0,837 нәтижесімен 60-орынды сақтап қалды.
БҰҰДБ-ның Қазақстан бойынша ресми дерегінде 1990–2023 жылдары елдің АДИ көрсеткіші 0,689-дан 0,837-ге дейін, яғни 21,5%-ға өскені көрсетілген.
Орталық Азиядағы жағдай мынадай:
- Қазақстан — 0,837, 60-орын;
- Түркіменстан — 0,764, 95-орын;
- Өзбекстан — 0,740, 107-орын;
- Қырғызстан — 0,720, 117-орын;
- Тәжікстан — 0,691, 128-орын.
Қазақстан бұл бестікте «адам дамуы өте жоғары» елдер санатына кіреді. Қырғызстан 0,720 көрсеткішімен «адам дамуы жоғары» мемлекеттер тобында қалып отыр.
Қазақстан мен Қырғызстанды 57 орын бөліп тұр
Екі елдің АДИ арасындағы айырма — 0,117. Бірақ бұл алшақтық индекстің үш компонентінде бірдей емес.
Өмір сүру ұзақтығы бойынша Қазақстанның көрсеткіші 74,4 жыл болса, Қырғызстанда — 71,7 жыл. Айырма 2,7 жылды құрайды.
Білім саласында арақашықтық әлдеқайда қысқа. Қазақстанда күтілетін білім алу ұзақтығы 14 жыл, Қырғызстанда 12,7 жыл. Ал 25 жастан асқан тұрғындардың орташа білім алу ұзақтығы тиісінше 12,5 және 12,1 жыл.
Яғни соңғы көрсеткіште екі елді небәрі 0,4 жыл бөліп тұр.
Бұл АДИ-дегі 57 орындық айырмашылықты тек білім беру көрсеткіштерімен түсіндіру мүмкін еместігін көрсетеді.
Негізгі алшақтық табыстан көрінеді
Екі ел арасындағы ең үлкен айырмашылық жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табыста байқалады.
2021 жылғы сатып алу қабілетінің паритеті бойынша есептегенде Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖҰТ шамамен 31 мың доллар, Қырғызстанда 6,1 мың доллар.
Демек Қырғызстандағы көрсеткіш Қазақстан деңгейінің шамамен бестен біріне тең.
Салыстыру үшін, осы әдістеме бойынша Түркіменстанда жан басына шаққандағы ЖҰТ 17,7 мың доллар, Өзбекстанда 8,8 мың доллар, Тәжікстанда 5,7 мың доллар деңгейінде.
БҰҰДБ әдістемесінің бір ерекшелігі бар: табыс өскен сайын оның АДИ-ге қосатын үлесі біртіндеп азаяды. Сондықтан жоғары кірістің өзі рейтингте жоғары орынға автоматты түрде кепілдік бермейді. Денсаулық пен білім көрсеткіштері де нәтижеге тікелей әсер етеді.
Теңсіздік Қазақстанның көрсеткішін 8,5%-ға төмендетеді
Жоғары АДИ ел ішіндегі мүмкіндіктердің барлық тұрғынға бірдей бөлінгенін білдірмейді. Осы себепті БҰҰДБ теңсіздік ескерілген Адам дамуы индексін бөлек есептейді.
Қазақстанда стандартты 0,837 көрсеткіші теңсіздікті есепке алғаннан кейін 0,766-ға дейін төмендейді. Жоғалту — 8,5%.
Қырғызстанда теңсіздік әсерінен индекс 9,9%-ға төмендейді. БҰҰДБ-ның Қырғызстан бойынша есебінде бұл фактордың денсаулық, білім және тұрмыс деңгейіндегі жетістіктердің халық арасында біркелкі бөлінбеуін көрсететіні атап өтіледі.
Қазақстандағы теңсіздік салдарынан болатын жоғалтулар компоненттер бойынша да әртүрлі:
- өмір сүру ұзақтығы — 7,2%;
- білім — 3,2%;
- табыс — 14,7%.
Қырғызстанда сәйкес көрсеткіштер 10,3%, 3,4% және 15,3%.
Демек екі елде де ең үлкен теңсіздік қысымы табыс компонентінен байқалады.
60-орынның екінші жағы бар
Қазақстанның 60-орны Орталық Азия аясында жоғары нәтиже болғанымен, БҰҰДБ ел үшін шешілмеген мәселелерді де көрсетеді.
Ұйым Қазақстандағы теңсіздік деңгейі мен табиғи ресурстарға түсетін қысым неғұрлым әділ әрі тұрақты шешімдерді қажет ететінін атап өткен. Экологиялық қысымды ескергенде Қазақстанның индексі 0,687-ге дейін төмендейді. Бұл әлемдік орташа 0,680 көрсеткішінен сәл ғана жоғары.
Сондықтан АДИ рейтингіндегі 60-орын бір мезетте екі тенденцияны көрсетеді: Қазақстан Орталық Азиядағы ең жоғары нәтижеге ие және 1990 жылдан бері индексін 21,5%-ға арттырған, бірақ теңсіздік пен қоршаған ортаға түсетін қысым елдің жинаған артықшылығының бір бөлігін азайтып отыр.
