Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасынан кейін ІІМ заңнамаға өзгерістер әзірлеуі тиіс.
Ал қалалардың тазалығы туралы пікірталас криминологиядағы ең танымал әрі даулы тұжырымдамалардың бірі — «сынған терезелер теориясын» қайтадан күн тәртібіне шығарды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл тақырыпты талқылауға Telegram-дағы «Обо всём, жёстко, но честно.» арнасының авторы Айна Абылқасымованың жазбасы түрткі болды. Онда граффитимен күрес бастамасы мына қағида тұрғысынан қарастырылады: көзге көрінетін тәртіпсіздік жаңа заңбұзушылықтарға итермелеуі мүмкін.
19 қыркүйекте Қазақстан Президенті Астана әкімі Жеңіс Қасымбекке қоғамдық ғимараттардың қабырғаларына граффити салатын адамдарға қатысты қатаң шаралар қабылдауды тапсырды. Мемлекет басшысы мұндай әрекеттердің еліміздің қалаларында таралуына тосқауыл қоятын заңнамалық және нормативтік шаралар қабылдау қажеттігін де айтты. Бұл туралы Ақорда хабарлады.
Екі күннен кейін мәселе Үкімет деңгейінде қаралды. Премьер-министр Олжас Бектенов ІІМ-ге қоғамдық орындарға зиян келтіретін граффити түрлеріне толық тыйым салуды көздейтін заңнамалық өзгерістер әзірлеуді тапсырды.
ІІМ 80 мың есірткі граффитиі жойылғанын хабарлады
Бұл тапсырманың нақты практикалық негізі де бар.
Үкіметтің мәліметінше, ІІМ волонтерлермен бірлесіп, ведомство есірткі граффитиі деп бағалаған 80 мың сурет пен жазуды өшірген.
Мәдени мұра ескерткіштері мен табиғи нысандарды қорлау фактілері бойынша 11 қылмыстық іс тергелген. Есірткіні насихаттау және жарнамалау деректері бойынша 81 қылмыстық іс қозғалып, 19 адам сотталған. «Есірткіге жол жоқ» цифрлық сервисі арқылы азаматтар полицияға 150 заңбұзушылық туралы хабарлаған.
Демек, граффити мәселесі енді тек ғимараттардың сыртқы келбетіне қатысты емес. Мемлекеттің назарында қоғамдық мүлікті бүлдіру, вандализм және есірткіні жарнамалау үшін пайдаланылатын жазулар қатар тұр.
Дәл осы тұста «сынған терезелер теориясымен» ұқсастық пайда болады: тәртіпсіздіктің көзге көрінетін белгілерін тез арада жою айналадағы адамдардың мінез-құлқына әсер ете ала ма?
«Сынған терезелер теориясы» 1982 жылы пайда болды
Бұл тұжырымдаманы саясаттанушы Джеймс К. Уилсон мен криминолог Джордж Л. Келлинг 1982 жылдың наурызында The Atlantic журналында жарияланған Broken Windows мақаласында ұсынған.
Теорияның негізінде қарапайым метафора жатыр: егер сынған бір терезе ұзақ уақыт жөнделмей тұрса, айналадағы адамдар оны «бұл жерге ешкім қарамайды, ереже бұзғандарға ешкім шара қолданбайды» деген белгі ретінде қабылдауы мүмкін.
Авторлар қоқыс, бүлінген ғимараттар, сынған әйнектер, граффити және қараусыздықтың басқа да белгілері сияқты көзге көрінетін физикалық және әлеуметтік тәртіпсіздікті қоғамдағы бейресми бақылаудың әлсіреуімен байланыстырды.
Кейін бұл идея академиялық мақала шеңберінен шығып, кең таралды. «Сынған терезелер теориясы» биліктің ұсақ құқықбұзушылықтар мен қоғамдық тәртіпті бұзу әрекеттеріне жедел жауап беру стратегияларымен байланыстырыла бастады.
Алайда тартымды метафора мен ауыр қылмыстардың артуы арасындағы ғылыми тұрғыдан дәлелденген байланыс — екі бөлек нәрсе.
Граффити адамдардың мінез-құлқына әсер етті: 33% және 69%
Ең танымал тәжірибелердің бірін Гронинген университетінің зерттеушілері Кеес Кейзер, Зигварт Линденберг және Линда Стег жүргізген.
Олардың The Spreading of Disorder атты зерттеуі 2008 жылы Science журналында жарияланды. Ғалымдар бір әлеуметтік норманың бұзылғанын көру адамның басқа норманы бұзу ықтималдығын арттыра ма деген сұраққа жауап іздеп, бірнеше далалық эксперимент өткізген.
Солардың бірінде тұраққа қойылған велосипедтерге жарнамалық парақшалар қыстырылған. Жақын жерде қоқыс жәшігі болмағандықтан, адам парақшаны өзімен бірге алып кетуі немесе жерге тастауы керек еді.
Қасындағы қабырға таза болған кезде қатысушылардың 33%-ы парақшаны жерге тастаған.
Ал қабырғада тыйым салатын белгі бола тұра граффити пайда болғаннан кейін, қоқыс тастағандардың үлесі 69%-ға дейін өскен.
Эксперимент маңызды, бірақ ауқымы тар құбылысты көрсетті: бір норманың бұзылғанын көру басқа норманы бұзу ықтималдығын арттыруы мүмкін.
Алайда бұл деректерден граффити өздігінен ауыр қылмысқа әкеледі деген қорытынды жасауға болмайды. Зерттеу көшедегі жазулардың тонау, кісі өлтіру немесе ұйымдасқан қылмысқа ұласуын емес, мінез-құлық нормаларының таралуын қарастырған.
Нью-Йоркте қылмыс күрт азайды, бірақ себептері әлдеқайда күрделі болды
«Сынған терезелер теориясымен» ең жиі байланыстырылатын қала — Нью-Йорк.
1990-жылдары мұнда қылмыс деңгейі шынымен айтарлықтай төмендеді. АҚШ Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының мәліметінше, он жыл ішінде зорлық-зомбылық қылмыстарының саны 56%-дан астамға, ал мүліктік қылмыстар шамамен 65%-ға азайған.
Сол кезеңде билік ұсақ құқықбұзушылықтарға қарсы күресті де күшейтті. Метро вагондары граффитиден тазартылып, полиция билетсіз жүру мен қоғамдық тәртіпті бұзу фактілеріне белсендірек әрекет ете бастады.
Осы үдерістердің қатар жүруіне байланысты Нью-Йорк тәжірибесі «сынған терезелер» тәсілінің тиімділігінің дәлелі ретінде жиі айтылады.
Алайда ғылыми зерттеулер көрсететін көрініс әлдеқайда күрделі.
Қылмыстың азаюына полиция жұмысының өзгеруі, қызметкерлер мен қамауға алу саны, экономикалық ахуал, демографиялық өзгерістер және қылмыстық нарықтардағы өзгерістер сияқты бірнеше фактор қатар әсер еткен болуы мүмкін.
Сондықтан «граффитиді өшірді — қылмыс бірден азайды» деген қарапайым тұжырым себептердің толық жиынтығын көрсете алмайды.
Зерттеулер тәртіп орнату мен жаппай жазалаудың ара-жігін ажыратады
Қазіргі зерттеулер тағы бір маңызды айырмашылықты көрсетеді.
Қоғамдық тәртіпсіздікке қарсы полиция бағдарламаларына жасалған метаталдау нәтижелері билік нақты аумақтағы нақты проблемалармен жұмыс істеген жағдайда нәтиже анағұрлым сенімді болатынын көрсеткен. Яғни назар қолайсыз учаскелерге, физикалық ортаға және құқықбұзушылық тұрақты түрде қайталанатын орындарға аударылады.
Ал ұсақ құқықбұзушылықтардың барынша көп түрін қатаң жазалауға негізделген стратегиялар дәл сондай тұрақты нәтиже көрсете бермейді.
Қала билігі үшін бұл — принципті айырмашылық.
Бүлінген қабырғаны қайта бояу, жарықтандыруды қалпына келтіру, қоқысты тазалау және проблемалы кеңістікті өзгерту — бір тәсіл.
Ал кез келген ұсақ тәртіп бұзушылық үшін адамдарды жаппай жазалап, бұл ауыр қылмысты автоматты түрде азайтады деп күту — мүлде басқа тәсіл.
Қырық жылдан астам уақыт ішінде «сынған терезелер теориясы» өзінің қарапайым әрі танымал түсіндірмесінен әлдеқайда күрделі тұжырымдамаға айналды.
Қазақстанда граффитиге тыйым салу нормалары әлі әзірленеді
Қазақстанда әзірге заңнамалық өзгерістер дайындау туралы сөз болып отыр. Яғни елде граффитиге жаппай әрі толық тыйым салатын норма күшіне енген жоқ.
Ішкі істер министрі Ержан Саденов қоғамдық ғимараттар мен құрылыстарға жазу және сурет салуға тыйым салып, талапты бұзғандар үшін әкімшілік жауапкершілік қарастыруды ұсынды. Премьер-министр ІІМ-ге тиісті түзетулерді әзірлеуді тапсырды.
Үкімет жариялаған ақпараттан болашақ нормалар рұқсатсыз салынған жазуларды, вандализмді және заңды түрде келісілген муралдар мен өзге де көркем жобаларды қалай ажырататыны әзірге белгісіз.
Тыйымның іс жүзінде қаншалықты кең қолданылатыны болашақ түзетулердің нақты тұжырымдарына байланысты болады.
Ғылыми деректер билікке бір ғана тыйымнан әлдеқайда кең құралдар жиынтығын ұсынады. Бүлінген нысандарды жылдам қалпына келтіру, абаттандыру, жарықтандыруды жақсарту және нақты проблемалы аумақтармен жүйелі жұмыс жүргізу қалалық ортаның жағдайына да, адамдардың мінез-құлқына да әсер етуі мүмкін.
Сондықтан Қазақстандағы «сынған терезелер» тәсілінің нәтижесі тек айыппұл мөлшеріне байланысты болмайды. Қаланың вандализм іздерін пайда болғаннан кейін қаншалықты тез жоя алатыны да маңызды көрсеткішке айналмақ.
Бұған дейін біз Астанада прокуратура, полиция, әкімдік және волонтерлер есірткі граффитиін қалай анықтап, бояп жатқанын жазған едік. Енді бұл тәжірибе жалпыұлттық заңнама деңгейінде жалғасын табуы мүмкін.
