Әскерге ақша бөлініп жатыр.
Бірақ Каспий теңізіндегі оқу-жаттығу кезінде 14 әскери қызметшінің қаза табуынан кейін негізгі сұрақ қаржы көлеміне емес, жүздеген миллиард теңге жауынгерлік әзірлікке жұмсалып жатқанда сарбаздардың неліктен қажетті құтқару жабдығынсыз қалғанына тірелді, деп хабарлайды DKNews.kz.
24 қыркүйекте Қазақстан Әскери-теңіз күштерінің оқу-жауынгерлік тапсырмасы кезінде ауа райы күрт нашарлап, жел күшейген. Соның салдарынан 17 әскери қызметші ашық теңізге кетіп қалған. Үшеуі құтқарылды, 14 адам қаза тапты. Іздеу операциясы 25 қыркүйек таңертең соңғы екі әскери қызметшінің денесі табылғаннан кейін аяқталды.
Қазақстанның қорғаныс шығындары осы оқиғаның ауқымын одан әрі айқындай түседі. 2015 жылы республикалық бюджеттен қорғанысқа 440,8 млрд теңге жұмсалса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 1,15 трлн теңгеге жеткен. Он жылда шығын 2,6 есе өсті.
Қорғаныс министрлігі шығынының басым бөлігі жауынгерлік әзірлікке кетеді
2026 жылдың қаңтар–тамыз айларында «Қорғаныс» бағыты бойынша нақтыланған республикалық бюджет 1,38 трлн теңгені құрады. Сегіз айда оның 906,9 млрд теңгесі, яғни 65,5%-ы игерілді.
Тікелей әскери қажеттіліктерге 1,12 трлн теңге қарастырылып, 742,8 млрд теңге жұмсалған. Бұл соманың басым бөлігі Қорғаныс министрлігіне тиесілі.
Қорғаныс министрлігі жұмсаған 742,8 млрд теңгенің 737,3 млрд теңгесі жауынгерлік және жұмылдыру әзірлігін қамтамасыз етуге бағытталған. Қарулы күштерді дамыту бағдарламасына 3,5 млрд теңге жұмсалды.
Осындай қаржыландыру аясында Каспийдегі қайғылы оқиғаның бір деталі ерекше назар аудартады.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев оқу-жаттығуға қатысқан әскери қызметшілер қажетті жабдықпен, соның ішінде теңізде қолданылатын құтқару кеудешелерімен қамтамасыз етілмегенін айтты.
«Ең басты мәселе — әскери қызметшілер қажетті жабдықпен, ең алдымен, адам суға кенеттен құлаған жағдайда оның су бетінде қалуына мүмкіндік беретін арнайы құтқару кеудешелерімен қамтамасыз етілмеген», — деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Бұл мәлімдеме қорғаныс бюджетіне қатысты талқылауды үлкен сандардан нақты сұраққа ауыстырады: бөлінген қаржы әскери қызметші нақты тапсырмаға шыққан кезде оның қауіпсіздігіне қаншалықты жұмыс істейді?
Қорғаныс министрлігінің салыстырмалы шығыны 11,9%-ға өсті
2025 жылы республикалық бюджеттен қорғанысқа 1,15 трлн теңге жұмсалды. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 10,7%-ға көп.
Оның 933,3 млрд теңгесі Қорғаныс министрлігіне, тағы 216,2 млрд теңгесі Төтенше жағдайлар министрлігіне тиесілі болды.
2024 және 2025 жылдардағы көрсеткіштерді тікелей салыстыруға мемлекеттік қорғаныстық тапсырыс құрылымының өзгеруі әсер етеді. 2024 жылы 295 млрд теңгелік мемлекеттік қорғаныстық тапсырыс Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі арқылы өткен.
2025 жылы бұл функциялар Қорғаныс министрлігіне берілді.
Бірдей құрылыммен есептегенде Қорғаныс министрлігі бағдарламалары бойынша шығын 2024 жылғы 867,1 млрд теңгеден 2025 жылы 970,1 млрд теңгеге дейін өскен. Өсім — 11,9%.
Осы соманың 928,4 млрд теңгесі немесе шамамен 96%-ы жауынгерлік және жұмылдыру әзірлігіне бағытталған.
Жекелеген бағыттар бойынша өсім бұдан да жоғары болды.
Жауынгерлік әзірлікті арттыруға бөлінген қаражат 26%-ға өсіп, 353 млрд теңгеге жетті. Тылдық қамтамасыз етуге жұмсалған шығын 34,8%-ға көбейіп, 65,7 млрд теңге болды.
Қару-жарақ пен әскери техника жеткізуге 52,4 млрд теңге жұмсалды. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 44%-ға көп.
Демек қаржы өсімі әскери бөлімдердің дайындығына, жабдықталуына және тапсырмаларды орындау қабілетіне тікелей қатысты бағыттарды қамтыған.
Қорғаныстық тапсырыста 50,6 млрд теңге игерілмей қалды
2025 жылғы бюджетті орындаудағы ең ірі ауытқудың бірі мемлекеттік қорғаныстық тапсырысқа қатысты болды.
Бұл бағытқа 316,5 млрд теңге қарастырылғанымен, іс жүзінде 265,9 млрд теңге немесе шамамен 84%-ы игерілді.
Игерілмеген қаражат көлемі шамамен 50,6 млрд теңгені құрады. Қалған ірі бағыттар бойынша бюджетті орындау деңгейі 100%-ға жуық болған.
Алайда ақшаның толық игерілуі оның тиімді жұмсалғанын автоматты түрде білдірмейді.
Жауынгерлік әзірлікке, тылдық қамтамасыз етуге, қару-жарақ пен дайындыққа бөлінген қаражат әскери қызметші қажетті жабдықты алған кезде, командование тәуекелдерді дұрыс бағалағанда және оқу тапсырмасы адам өміріне қауіп төндірмегенде ғана практикалық нәтиже береді.
Каспийдегі әскери қызметшілердің құтқару жабдығымен толық қамтамасыз етілмегені туралы мәлімет осы айырмашылықты айқын көрсетті.
14 әскери қаза тапқаннан кейін министрлік кешенді тексеріске түсті
Каспийдегі қайғылы оқиғадан кейін мемлекет тек оқиғаның мән-жайын емес, Қорғаныс министрлігіндегі жүйенің жұмысын да тексере бастады.
26 қыркүйекте министрліктегі жағдайды кешенді тексеретін комиссия құрылды. Оның құрамына Жоғары аудиторлық палатаның төрағасы, Президент Әкімшілігінің, Қаржылық мониторинг агенттігінің және басқа мемлекеттік органдардың өкілдері кірді.
Келесі күні Жоғары аудиторлық палата Қорғаныс министрлігіне жеке мемлекеттік аудит бастады.
Тексеру бюджет қаражатының қаншалықты тиімді пайдаланылғанын және әскери бөлімдердің материалдық-техникалық қамтамасыз етілуін қамтиды.
27 қыркүйекте ведомство басшысы да ауысты. Қорғаныс министрі болып Айдос Мырзахметов тағайындалды.
Президент бюджет ресурстарын пайдалану тиімділігін түбегейлі арттыруды, кадр саясатын қайта қарауды және әскери реформаның кезең-кезеңімен іске асырылатын жоспарын әзірлеуді тапсырды.
«Әскердегі қызмет қорқыныш пен үрей тудырмауы керек», — деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Каспийдегі оқу-жаттығу бұған дейін де адам өлімімен аяқталған
Қазіргі трагедияның ауыр тарихи параллелі бар.
2015 жылғы 18 қыркүйекте Ақтау маңындағы оқу-жаттығу кезінде теңізге алты БТР-80 және 52 әскери қызметші шыққан.
Қатты жел мен биік толқын салдарынан төрт бронетранспортер суға батып, мерзімді әскери қызметтегі төрт сарбаз қаза тапты. Оқиғаға байланысты ауыр салдарға әкелген қызметтік салғырттық бойынша сотқа дейінгі тергеу басталып, кейін сот үкімі шыққан.
2015 және 2026 жылдардағы оқиғалардың мән-жайы әртүрлі. Қазіргі трагедияның нақты себептері әлі тергеліп жатыр.
Сондықтан екі оқиғаны бір себеппен байланыстыруға негіз жоқ. Бірақ екі жағдайда да әскери қызметшілер Каспийдегі оқу тапсырмасын орындау кезінде қаза тапты.
Бұл армиядағы ауа райы мен операциялық тәуекелдердің қалай бағаланатыны және қауіпті жағдайда командование жоспарды қаншалықты жедел өзгерте алатыны туралы мәселені қайта көтерді.
Қаржының өсуі қауіпсіздік мәселесін жаппайды
Қазақстанның қорғаныс шығыны он жылда 2,6 есе өсті.
2025 жылы Қорғаныс министрлігі бағдарламалары бойынша салыстырмалы шығын көлемі 1 трлн теңгеге жуықтады. 2026 жылдың сегіз айында министрлік жұмсаған қаражаттың іс жүзінде барлығы дерлік қайтадан жауынгерлік және жұмылдыру әзірлігіне бағытталды.
Сондықтан Қорғаныс министрлігіне жүргізіліп жатқан аудиттің негізгі мәселесі енді мемлекет армияға ақша бөле ме деген сұрақ емес.
Тексеру бұл қаржы әскери бөлімдердің нақты жабдықталуына, оқу-жаттығуларды қауіпсіз ұйымдастыруға және әскери қызметшілердің өмірін қорғауға қаншалықты айналып отырғанын көрсетуі тиіс.
Каспийдегі 14 адамның қазасынан кейін мұның нақты өлшемі пайда болды: мемлекет жауынгерлік әзірлікке жүздеген миллиард теңге жұмсап отырған кезде әскери қызметші тапсырмаға қажетті құтқару жабдығынсыз шықпауы керек.
