Экологиялық салықтар 4,2 трлн теңгеге жетті.
Алайда қоршаған ортаны тікелей ластағаны үшін төленген салықтар Қазақстандағы барлық экологиялық салықтың аз ғана бөлігін құрады. Негізгі түсім энергия көздері мен табиғи ресурстарға байланысты төлемдерден түскен, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Ұлттық статистика бюросы жариялаған 2025 жылғы экологиялық салықтар есебінде айтылған. Бір жылда мұндай төлемдердің жалпы көлемі 12,2%-ға өсіп, 4,2 трлн теңгеге жетті.
4,2 трлн теңгенің тек 148 миллиарды ластануға тиесілі
Жалпы соманың құрылымына қарағанда күтпеген айырмашылық байқалады. 4,2 трлн теңгенің ішінде қоршаған ортаны тікелей ластағаны үшін төленген салықтар небәрі 148,3 млрд теңгені немесе 3,5%-ды құрады.
Бұл санатқа атмосфераға ластаушы заттар шығару, су нысандарына төгінді жіберу, сондай-ақ қалдықтарды сақтау және көму көлеміне қарай есептелетін төлемдер кіреді.
Бір жылда бұл санаттағы түсім 28,2%-ға өсті. Салыстыру үшін, 2024 жылы оның көлемі 115,7 млрд теңге болып, барлық экологиялық салықтың 3,1%-ын құраған.
Сондықтан 4,2 трлн теңге көлеміндегі рекордтық көрсеткіштің бәрін кәсіпорындардың қоршаған ортаны ластағаны үшін төлеген салығы деп қабылдауға болмайды. Экологиялық салық ұғымының ауқымы әлдеқайда кең.
Экосалықтардың үштен екісіне жуығы энергия көздеріне байланысты
Экологиялық салықтардың ең ірі бөлігі энергия көздеріне қатысты төлемдерден қалыптасқан. 2025 жылы олардың көлемі 2,7 трлн теңгеге жетіп, барлық экологиялық салықтың 64,1%-ын құрады.
Бір жыл ішінде бұл санаттағы түсім 6,8%-ға көбейді. Бірақ жалпы құрылымдағы үлесі төмендеген: 2024 жылы энергия көздеріне байланысты салықтардың үлесі 67,3% болған.
Бұл топқа бензин, дизель отыны, көмірсутек шикізаты, оны қайта өңдеу өнімдері және электр энергиясына байланысты салықтық түсімдер кіреді.
Тағы 1,2 трлн теңге табиғи ресурстарды пайдалануға байланысты салықтардан түскен. Бір жылда олардың көлемі 24,4%-ға өсіп, жалпы экологиялық салықтардағы үлесі 26%-дан 28,9%-ға дейін ұлғайды.
Бұл санатқа су алу, шикізат өндіру және басқа да табиғи ресурстарды пайдалануға байланысты салықтар жатады. Ал жерді немесе ресурстарды пайдаланғаны үшін мемлекетке төленетін кейбір төлемдер рента ретінде есептелетіндіктен, экологиялық салықтар статистикасына кірмеуі мүмкін.
Тау-кен және өңдеу өнеркәсібі экосалықтардың 90%-дан астамын төлеген
Экологиялық салықтардың негізгі бөлігі екі ірі өнеркәсіп саласына тиесілі.
Тау-кен өндіру өнеркәсібі мен карьерлерді игеру саласы шамамен 2,9 трлн теңге экологиялық салық төлеген. Бұл бір жыл бұрынғыдан 5%-ға көп.
Өңдеу өнеркәсібінің үлесіне 985,2 млрд теңге тиесілі. Бұл саладағы көрсеткіш бір жылда бірден 34,6%-ға өскен.
Екі сектор бірге Қазақстандағы барлық экологиялық салықтың 91,6%-ын қалыптастырды. Бұл түсімдер құрылымының ел экономикасындағы өнеркәсіп, шикізат және энергетика салаларына қаншалықты тәуелді екенін көрсетеді.
Үшінші орында кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет саласы тұр. Мұндағы экологиялық салықтар 33,5%-ға өсіп, 104,5 млрд теңгеге жеткен.
Сауда саласында, керісінше, көрсеткіш 12,7%-ға төмендеп, 37,3 млрд теңгені құрады. Көлік және қоймалау секторында төлемдер 10,2%-ға өсіп, 24,8 млрд теңгеге жетті.
Қоршаған ортаны нақты ластағаны үшін кім көбірек төлейді
Егер энергия көздері, ресурстар және көлікке қатысты салықтарды алып тастап, тек қоршаған ортаны тікелей ластағаны үшін төленетін төлемдерді қарастырсақ, салалардың арақатынасы өзгереді.
Бұл жерде бірінші орында өңдеу өнеркәсібі тұр — 57 млрд теңге. Тау-кен өндіру өнеркәсібі мен карьерлерді игеру саласы 55,8 млрд теңге төлеген.
Осы екі салаға қоршаған ортаны ластағаны үшін жиналған барлық салықтың 76,1%-ы тиесілі.
Электр энергиясымен, газбен, бумен, ыстық сумен және кондицияланған ауамен жабдықтау секторы тағы 17,3 млрд теңге төлеген. Үш ірі сектордың жиынтық үлесі 87,7%-ға жетті.
Сондықтан 4,2 трлн теңгелік көрсеткішті қоршаған ортаға келген зиянның тікелей ақшалай өлшемі ретінде қарастыру дұрыс емес. Бұл сома бірінші кезекте Қазақстан экономикасының салықтық, шикізаттық және энергетикалық құрылымын көрсетеді.
Тоғыз жылда экологиялық салықтар төрт есеге жуық өсті
2016 жылы Қазақстандағы экологиялық салықтардың көлемі 1,1 трлн теңге болған. 2025 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 3,7 есе өсті.
Алайда өсім біркелкі жүрген жоқ. Ең күрт құлдырау 2020 жылы тіркелді: экологиялық салықтардың көлемі 39%-ға төмендеп, 2,3 трлн теңгеден 1,4 трлн теңгеге дейін қысқарған.
2021 жылы көрсеткіш қайтадан 63,2%-ға өсті. Ал 2022 жылы тағы 54,9% қосып, 3,5 трлн теңгеге жетті. 2023 жылы көлем айтарлықтай өзгермеді, кейін өсім қайта жалғасты.
Ресми статистика бойынша, 2025 жылғы экологиялық салықтардың көлемі Қазақстанның жалпы ішкі өнімінің 2,6%-ына тең. Бұл туралы Ұлттық статистика бюросының деректерінде көрсетілген.
Сондықтан экологиялық салықтардың өсуін елдегі экологиялық жағдайдың нашарлауымен тікелей байланыстыруға негіз жоқ. Статистика төрт түрлі бағытты біріктіреді: энергия көздері, табиғи ресурстар, көлік және қоршаған ортаны тікелей ластау.
