Конвертпен берілетін жалақының зардабы ауыр. Қазақстанда табысының бір бөлігін бейресми алатын азаматтар әлеуметтік төлемдерден қағылып, зейнетақы жинақтарын толықтыра алмай қалуы мүмкін. Ал еңбек дауы туындаса, өз құқығын қорғау тіпті қиындай түседі, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорында (МӘСҚ) ескертті. Мәселе еңбек шартынсыз жұмыс істейтіндерге ғана қатысты емес. Ресми жұмысқа орналасқан адамның да жалақысының бір бөлігі құжатта көрсетілмесе, ол әлеуметтік кепілдіктерден толық пайдалана алмауы мүмкін.
Жалақы 300 мың теңге, ал төлем екі есе аз
Мынадай жағдайды елестетіп көрейік. Қызметкер ай сайын 300 мың теңге алады. Бірақ жұмыс беруші оның тек 150 мың теңгесін ғана ресми көрсетіп, қалғанын қолма-қол береді.
Жалақы уақытылы төленіп тұрған кезде мұндай келісімнің салдары байқалмауы мүмкін. Алайда әлеуметтік төлем алатын уақыт келгенде жағдай өзгереді.
МӘСҚ бала бір жарым жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты берілетін ай сайынғы әлеуметтік төлемнің шартты есебін келтірді.
Егер соңғы 24 айдағы есепке алынатын орташа айлық табыс 300 мың теңге болса, 40 пайыздық коэффициент бойынша төлем 120 мың теңгені құрайды.
Ал ресми есепте тек 150 мың теңге көрсетілсе, әлеуметтік төлем 60 мың теңгеге дейін төмендейді.
Айырмашылық – ай сайын 60 мың теңге.
Бір жылда бұл сома 720 мың теңгеге жетеді. Алайда бұл барлық адам дәл осынша қаражат жоғалтады деген сөз емес, тек шартты есеп.
Келтірілген сомалар міндетті зейнетақы жарналары ұсталғанға дейінгі мөлшерде көрсетілген. Нақты төлем адамның жеке деректеріне және заңнамада белгіленген шектеулерге байланысты есептеледі.
Мұнда қызметкердің қолына нақты қанша ақша алғаны емес, әлеуметтік аударымдарды есептеу үшін ескерілген табысы шешуші рөл атқарады.
Декреттік төлем де ресми жалақыға байланысты
Жалақының бір бөлігін жасыру бала дүниеге келмей тұрып-ақ отбасының қаржылық жағдайына әсер етуі мүмкін.
Жүктілікке және босануға байланысты әлеуметтік төлемді есептеу кезінде алдыңғы 12 айда әлеуметтік аударымдар жүргізілген табыс ескеріледі.
Әйелдің нақты жалақысы жоғары болғанымен, оның едәуір бөлігі ресми есепте көрсетілмесе, декреттік төлем күткеннен әлдеқайда аз болуы ықтимал.
Бұдан бөлек, Қазақстанның еңбек заңнамасында қосымша кепілдік те қарастырылған.
Еңбек кодексіне сәйкес, жұмыс беруші жүктілікке және босануға байланысты демалыс кезінде, сондай-ақ жаңа туған баланы асырап алған қызметкерлерге орташа жалақы мен тиісті әлеуметтік төлем арасындағы айырманы төлей алады.
Бірақ мұндай қосымша төлем еңбек немесе ұжымдық шартта не жұмыс берушінің актісінде көзделген жағдайда ғана жүзеге асырылады.
Сондықтан еңбек шартына қол қойғанда тек айлық мөлшерін емес, әлеуметтік кепілдіктерге қатысты талаптарды да мұқият қараған жөн.
Конверттегі жалақы болашақ зейнетақыны азайтады
Бейресми табыстың салдары декреттік төлеммен шектелмейді.
Жұмыс беруші нақты жалақыны жасырып, міндетті зейнетақы жарналарын толық аудармаса, қызметкердің зейнетақы шотына түсетін қаражат та азаяды.
Бір айдағы айырмашылық аса үлкен көрінбеуі мүмкін. Бірақ мұндай жағдай бірнеше жылға созылса, жинақталмаған қаражаттың көлемі ұлғая береді.
Болашақ зейнетақы жинағының мөлшері жарналардың толық әрі тұрақты аударылуына да байланысты.
Бұған дейін біз қазақстандықтардың зейнетақы жарналарын төлеу белсенділігі туралы жазған едік.
Бейресми жалақының тағы бір қаупі бар. Еңбек дауы туындаған кезде қызметкер өзінің нақты қанша ақша тапқанын дәлелдеуде қиындыққа тап болуы мүмкін.
Мысалы, жұмыс беруші жалақының бейресми бөлігін беруді тоқтатса, ауызша келісімнің өзі берешекті өндіріп алуға жеткіліксіз болуы ықтимал.
Сондықтан жалақы мөлшері мен еңбек талаптарын растайтын құжаттардың болғаны қызметкердің өз мүддесін қорғауына көмектеседі.
Еңбек шарты болмаса да, қызметкер құқығынан айырылмайды
Еңбек шартына қол қойылмауы адамның еңбек құқықтары толық жойылады дегенді білдірмейді.
Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 33-бабына сәйкес, егер жұмыс берушінің кінәсінен еңбек шарты жасалмаса немесе тиісті түрде ресімделмесе, еңбек қатынастары қызметкер жұмысқа нақты кіріскен күннен бастап туындаған болып есептеледі.
Демек, ресми құжаттары толық рәсімделмеген азамат та еңбек құқықтарын қорғауды талап ете алады.
Алайда іс жүзінде дәлел жинау мәселесі туындайды.
Қызметкер қай уақыт аралығында жұмыс істегенін, қандай міндет атқарғанын және қанша жалақы алуға келіскенін растауы қажет болуы мүмкін.
Табыстың бір бөлігі құжатсыз берілген жағдайда мұны дәлелдеу әлдеқайда қиын.
Жалақыны жасырған жұмыс берушіге не грозит?
Жалақыны конвертпен беру жұмыс берушінің өзі үшін де құқықтық және қаржылық тәуекел туғызады.
Кәсіпорын еңбек қатынастарын заңға сәйкес рәсімдеуге, сондай-ақ міндетті төлемдер мен аударымдарды толық әрі уақытылы жүргізуге міндетті.
Әлеуметтік аударымдарды төлемеу, кешіктіру немесе толық аудармау үшін әкімшілік жауапкершілік көзделген.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске сәйкес, тиісті талаптарды бұзғаны үшін ескерту жасалуы мүмкін.
Ал әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде құқық бұзушылық қайталанса, айыппұл салынады.
Айыппұл мөлшері төлеушінің санатына және аударылмаған әлеуметтік аударым сомасына байланысты белгіленеді.
Жекелеген санаттар бойынша айыппұл берешек сомасының 20-дан 50 пайызына дейін жетуі мүмкін. Жауапкершілікті қолданудың нақты талаптары мен ерекшеліктері заңнамада айқындалған.
Бұл ретте әлеуметтік аударымдарды салық төлемдерімен шатастырмаған жөн.
Салық бюджетке түседі, ал әлеуметтік аударымдар Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына бағытталады.
Қор заңнамада көзделген әлеуметтік тәуекелдер туындағанда азаматтарға төлем жасауға арналған.
Олардың қатарында жұмысынан айырылу, еңбекке қабілеттілігін жоғалту, асыраушысынан айырылу, жүктілік пен босануға, сондай-ақ бала күтіміне байланысты табыстан айырылу жағдайлары бар.
Жұмыс беруші жалақының бір бөлігін жасырғанда, қызметкердің әлеуметтік төлемін есептеуге негіз болатын табыс та төмендеуі мүмкін.
Жұмыс беруші жарналарды аударып жүргенін қалай тексеруге болады?
Міндетті төлемдердің шынымен аударылып жатқанын әр қызметкер өз бетінше тексере алады.
Әлеуметтік аударымдар туралы мәліметтерді eGov.kz электрондық үкімет порталынан, кейбір банк қосымшаларынан, МӘСҚ филиалдарынан және «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясынан алуға болады.
Сондай-ақ мемлекеттік кірістер органдарының сервистері арқылы міндетті төлемдерге қатысты ақпаратты қарауға мүмкіндік бар.
Бұған дейін біз жалақыдан есептелетін салықтар, зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдарды тексеру мүмкіндігі туралы хабарлаған едік.
Егер жұмыс берушінің нақты табысты төмен көрсететіні немесе міндетті төлемдерді аудармайтыны анықталса, қызметкер түсініктеме талап етіп, заң бұзушылықты жоюды сұрай алады.
Еңбек шартын жасасудан жалтарған жағдайда мемлекеттік еңбек инспекциясына, ал міндетті аударымдар төленбесе, мемлекеттік кірістер органдарына жүгінуге болады.
Мұндай мәліметтерді жұмыстан шыққаннан немесе әлеуметтік төлем рәсімдейтін уақыт келгеннен кейін емес, тұрақты түрде тексерген тиімді.
Өйткені нақты және ресми жалақы арасындағы айырмашылық ұзақ уақыт байқалмауы мүмкін. Ал бала күтіміне байланысты төлем тағайындалғанда сол айырмашылық ай сайын 60 мың теңге жоғалтуға әкелуі ықтимал.
