Қазақстанда бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалуын ерте анықтауға мүмкіндік беретін жаңа цифрлық жүйе енгізіліп жатыр. Smart Audit Qazaqstan жобасы мемлекеттік қаржының қозғалысын жоспарлаудан бастап қазынашылық төлемдерге дейін бақылауға бағытталған, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің вице-министрі Әсет Тұрысов 9 қазанда Орталық коммуникациялар қызметінде өткен баспасөз мәслихатында мәлімдеді. Жаңа жүйе мемлекеттік сатып алулардың заңдылығын тексеруге және бюджет қаражатының қаншалықты тиімді жұмсалып жатқанын бағалауға көмектесуі тиіс.
Smart Audit Qazaqstan қалай жұмыс істейді?
Жобаның негізгі мақсаты — бюджет қаражаты жұмсалып болғаннан кейін ғана тексеру жүргізбей, ықтимал тәуекелдерді ертерек анықтау.
Қазіргі тәжірибеде аудиторлар қажетті ақпаратты алу үшін мемлекеттік органдар мен ұйымдарға арнайы сұрау жолдайды.
Ал Smart Audit Qazaqstan тұжырымдамасы бұл процесті жеңілдетуді көздейді.
Жүйе арқылы аудиторлар қажетті мәліметтерді онлайн режимде алып, қаржылық операцияларды жедел талдай алады.
Әсет Тұрысов жаңа тәсілдің артықшылығын былай түсіндірді:
«Бұрын аудиторлар қандай да бір ақпаратты сауал арқылы сұрауға мәжбүр бослса, енді Smart Audit Qazaqstan тұжырымдамасы аясында барлық қажетті мәліметті онлайн режимде алуға болады. Бұл бюджет қаражатын тиімсіз пайдаланудың кез келген ықтимал жағдайының алдын алуға мүмкіндік береді».
Осылайша, мемлекеттік аудиттің басты міндеттерінің бірі заңбұзушылықтарды тіркеумен ғана шектелмей, олардың алдын алуға бағытталмақ.
Бюджеттің қай кезеңдері тексеріледі?
Smart Audit Qazaqstan бюджет қаражатын пайдаланудың негізгі кезеңдерін қамтуға тиіс.
Атап айтқанда:
- Бюджет шығыстарын жоспарлау;
- Мемлекеттік сатып алуларды өткізу;
- Бюджет есебінен қаржыландырылатын жобаларды іске асыру;
- Қазынашылық төлемдерді жүргізу;
- Мемлекеттік қаражаттың жұмсалу тиімділігін бағалау.
Бұл тәсіл жекелеген қаржылық операцияларды ғана емес, олардың арасындағы байланысты да талдауға мүмкіндік береді.
Мәселен, белгілі бір жобаға бөлінген қаржы, сатып алу рәсімдері және нақты төлемдер туралы мәліметтер бір жүйе аясында қарастырылуы мүмкін.
Алайда платформаның нақты алгоритмдері мен техникалық мүмкіндіктері туралы толық ақпарат әзірге жарияланған жоқ.
Мемлекеттік сатып алуларға бақылау күшейеді
Жаңа жүйенің маңызды бағыттарының бірі — мемлекеттік сатып алулар.
Қаржы министрлігі Smart Audit Qazaqstan арқылы сатып алу рәсімдерінің заңдылығын және бөлінген қаражаттың тиімді пайдаланылуын бағалауды жоспарлап отыр.
Бұл жерде мәселе тек құжаттардың дұрыс рәсімделуінде емес.
Мемлекеттік қаржының қандай нәтижеге жұмсалғаны да маңызды.
Мысалы, бюджет есебінен жүзеге асырылған жобаның белгіленген мақсатқа жетуі, жұмыстың орындалуы және шығындардың негізділігі аудит кезінде ескерілуі мүмкін.
Дегенмен цифрлық жүйе аудиторлардың кәсіби бағасын толық алмастырмайды.
Автоматтандырылған талдау ықтимал тәуекелдерді анықтауға көмектеседі, ал нақты қорытынды тиісті тексеру нәтижесінде жасалады.
Онлайн аудиттің бұрынғы тексеруден айырмашылығы қандай?
Дәстүрлі аудит кезінде мамандар көбіне орындалған операцияларды тексереді.
Яғни қаржы жұмсалып, келісімшарттар жасалғаннан немесе жобалар іске асырылғаннан кейін талдау жүргізілуі мүмкін.
Ал онлайн аудит ақпаратты жедел алуға және ықтимал мәселелерді ертерек байқауға бағытталған.
Мұндай тәсілдің бірнеше артықшылығы бар:
- Қажетті ақпаратты алу уақытын қысқарту;
- Қаржылық операцияларды жедел талдау;
- Бюджет шығыстарындағы тәуекелдерді ертерек анықтау;
- Мемлекеттік сатып алуларға бақылауды күшейту;
- Қаражатты тиімсіз пайдаланудың алдын алу.
Сонымен қатар жүйенің нәтижелілігі мәліметтердің толықтығына, олардың сапасына және анықталған тәуекелдерге жауапты органдардың қаншалықты жылдам әрекет ететініне байланысты болады.
Мемлекеттік органдар үшін не өзгереді?
Smart Audit Qazaqstan енгізілген жағдайда мемлекеттік қаржыны бақылау тәсілі де өзгеруі мүмкін.
Аудиторларға қажетті мәліметтер электронды түрде қолжетімді болса, қосымша сұраулар жіберуге кететін уақыт азаяды.
Бұл тексеру процесін жеделдетуге мүмкіндік береді.
Ал бюджет бағдарламаларының әкімшілері үшін қаржылық ақпараттың дұрыстығы мен шығындардың негізділігі бұрынғыдан да маңызды болмақ.
Дегенмен жүйенің қолданыстағы мемлекеттік ақпараттық ресурстармен қалай біріктірілетіні және қандай мекемелер бірінші болып қосылатыны туралы нақты мәлімет берілген жоқ.
Smart Audit Qazaqstan қашан іске қосылады?
Қаржы министрлігі жобаның жүзеге асырылып жатқанын хабарлады.
Алайда жүйенің толық іске қосылатын мерзімі әзірге нақтыланбаған.
Сондай-ақ платформаның қандай функциялары қазір жұмыс істеп тұрғаны және оны енгізу кезеңдері туралы толық ақпарат ұсынылмады.
Сондықтан Қазақстанда барлық бюджет операциялары қазірдің өзінде жаңа жүйе арқылы тексеріліп жатыр деп айтуға болмайды.
Әзірге сөз мемлекеттік аудитті цифрландыруға арналған жобаны енгізу туралы болып отыр.
Бұл Қазақстан үшін неліктен маңызды?
Бюджет қаражатының тиімді пайдаланылуы мемлекеттік бағдарламалардың орындалуына, инфрақұрылымдық жобалардың сапасына және әлеуметтік міндеттемелердің қаржыландырылуына тікелей әсер етеді.
Сондықтан қаржылық тәуекелдерді ерте анықтау мемлекеттік басқарудың маңызды құралына айналуы мүмкін.
Smart Audit Qazaqstan жобасы аудиторларға ақпаратты жедел алуға және бюджет қаражатының жұмсалуын жүйелі түрде талдауға мүмкіндік беруді көздейді.
Алайда жаңа платформаның нақты тиімділігі оның қанша қаржылық тәуекелді анықтап, қанша тиімсіз шығынның алдын алуға көмектескеніне байланысты бағалануы тиіс.
Бұған дейін біз Қазақстанда мемлекеттік аудиттің жаңа моделіне көшу туралы жазған едік. 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында аудиторлық іс-шаралар саны 7%-ға қысқарғанымен, анықталған қаржылық бұзушылықтардың сомасы 76%-ға артқан. Ал алдын алу шараларымен қамтылған бюджет қаражаты 500 млрд теңгеге жеткен. Бұл көрсеткіштер цифрлық бақылаудың маңызын айқындай түседі.
