Қазақстан ғылымды дамытуға 703,6 млрд теңге бөлді. Бұл қаражат 2024–2026 жылдарға қарастырылған және алдыңғы үш жылдық кезеңмен салыстырғанда 9%-ға көп. Ғылымға салынған инвестицияның нәтижесі, жасанды интеллектінің еңбек нарығына әсері және климаттық тәуекелдер Астанадағы ҚР Президенттік орталығында өткен халықаралық конференцияның негізгі тақырыптарына айналды, деп хабарлайды DKNews.kz.
«Орталық Азия елдерін тұрақты дамытуға арналған ғылым, деректер және болжау» атты конференция Дүниежүзілік ғылым күніне орай және Тұрақты даму үшін ғылымның халықаралық онжылдығы аясында ұйымдастырылды. Іс-шараны Президенттік орталық ЮНЕСКО-ның Алматыдағы өңірлік кеңсесімен бірлесіп өткізді.
Конференцияға мемлекеттік органдардың, халықаралық және қоғамдық ұйымдардың өкілдері, ғалымдар мен зерттеушілер, климаттық бейімделу, инновация және стратегиялық талдау саласындағы сарапшылардан құралған 100-ге жуық адам қатысты.
Қазақстан ғылымға бөлінетін қаржыны ұлғайтты
Конференцияда Қазақстанның ғылыми әлеуетін нығайту мәселесіне ерекше назар аударылды. 2024–2026 жылдары ғылымды дамытуға бөлінген 703,6 млрд теңге алдыңғы үш жылдық кезеңдегі қаржыландырудан 9%-ға жоғары.
Бұл қаражат ғылыми зерттеулерді дамыту, жаңа технологияларды игеру және инновациялық әлеуетті арттыру бағытындағы мемлекеттік саясаттың ауқымын көрсетеді.
ҚР Президенттік орталығының директоры Бақытжан Темірболат ғылымның ел дамуы үшін стратегиялық маңызын атап өтті.
«Бүгінгі іс-шарамыздың маңызы ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың жуырда Қазақстан халқына арнаған Жолдауында айқындалған стратегиялық міндеттер аясында арта түседі. Мемлекет басшысы өз Жолдауында: «Қазіргі әлемнің басты қозғаушы күші – білім, ғылым және озық инновациялар. Жаңа технологиялар мен жасанды интеллектіні терең меңгерген елдер ғана дамудың алдыңғы қатарына шығады», – деп атап өтті. Бұл ұстаным қазіргі кезеңдегі Қазақстанның стратегиялық бағытының негізгі тіректерінің бірі болып табылады. Өткен жылдың маусым айында өткен «Орталық Азия – Қытай» саммитінде Мемлекет басшысы өңірдегі адами капиталды нығайту мақсатында 2026 жылды Білім беру және ғылыми зерттеулер жылы деп жариялауды ұсынған болатын. Сондай-ақ биылғы жылдың Қазақстанда Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жариялануының да символдық мәні зор. Біз жаһандық өзгерістер қарқыны үдей түскен дәуірде өмір сүріп жатырмыз. Мұндай жағдайда ғылымның жаһандық проблемаларды шешудегі маңызы барған сайын артып келеді. Климаттың өзгеруі, энергетикалық дағдарыс, ресурстар тапшылығы, цифрлық қауіпсіздік мәселелері – мұның барлығы инновациялық тәсілдер мен ғылыми негізделген шешімдерді талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, тұрақты әрі бәсекеге қабілетті болашақты қалыптастырудағы ғылым мен ғалымдардың рөлін асыра бағалау мүмкін емес».
Қазақстан жасанды интеллектке дайындық бойынша үздік 50 елдің қатарында
Конференцияда Қазақстанның цифрлық даму көрсеткіштері де талқыланды.
Халықаралық валюта қорының жасанды интеллектіні енгізуге дайындық индексінде Қазақстан 0,55 көрсеткішіне қол жеткізіп, әлемнің үздік 50 елінің қатарына енгені айтылды.
Бұл нәтиже дамушы нарықтағы елдердің орташа көрсеткішінен жоғары.
Дегенмен жасанды интеллектке дайындық индексі технологиялардың экономикаға толық енгізілгенін білдірмейді. Ол елдің цифрлық инфрақұрылымы, адами капиталы және жаңа технологияларды қабылдау мүмкіндіктері туралы түсінік береді.
2030 жылға қарай еңбек нарығындағы дағдылардың 40%-ы өзгеруі мүмкін
Жасанды интеллектінің еңбек нарығына ықпалы конференцияның маңызды тақырыптарының біріне айналды.
Дүниежүзілік экономикалық форумның бағалауынша, 2030 жылға қарай еңбек нарығында сұранысқа ие дағдылардың шамамен 40%-ы өзгеруі мүмкін.
Осы кезеңде әлемде 170 млн жаңа жұмыс орны ашылып, 92 млн жұмыс орны қысқаруы ықтимал.
Бұл болжам еңбек нарығындағы өзгерістердің тек жұмыс орындарын қысқартумен шектелмейтінін көрсетеді. Бірқатар мамандықтардың міндеттері өзгеріп, жаңа кәсіптер мен құзыреттерге сұраныс қалыптасуы мүмкін.
Халықаралық валюта қорының бағалауынша, әлемдегі жұмыс орындарының шамамен 40%-ы жасанды интеллектінің ықпалына ұшырауы мүмкін. Экономикасы дамыған мемлекеттерде бұл көрсеткіш 60%-ға жуықтайды.
Алайда технологияның ықпалына ұшырайтын жұмыс орындарының барлығы жойылады деген сөз емес. Кейбір қызмет түрлері автоматтандырылса, басқаларында жасанды интеллект қызметкерлердің жұмысын толықтыратын құралға айналуы мүмкін.
ЮНЕСКО: болашақты дәл болжаудан гөрі дұрыс шешім қабылдау маңызды
ЮНЕСКО-ның Алматыдағы өңірлік кеңсесінің директоры, ұйымның Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түркіменстан бойынша өкілі Амир Пирич ғылыми ынтымақтастықтың адамға қызмет етуі керектігін атап өтті.
Оның пікірінше, технологиялық даму негізгі құқықтарды қорғаумен және жастар мен қоғамдағы түрлі топтардың шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігімен қатар жүруі тиіс.
«Осы тұрғыдан форсайт ерекше рөл атқарады. Оның мәні болашақты қателеспей болжау емес, дамудың әртүрлі сценарийлерін қарастырып, белгісіздікті ескере отырып, бүгіннен бастап неғұрлым салмақты шешімдер қабылдау болып табылады. Бір елдің аумағынан шығатын көптеген сын-қатерлерге тап болған Орталық Азия үшін үкіметтердің, ғылыми қауымдастықтың, азаматтық қоғамның және халықаралық серіктестердің диалогы мен ынтымақтастығы ерекше маңызды».
Форсайт немесе стратегиялық болжамдау – болашақтағы ықтимал өзгерістерді бірнеше сценарий арқылы бағалауға мүмкіндік беретін тәсіл.
Мұндай құралдар мемлекеттік басқаруда климаттық тәуекелдерді, технологиялық өзгерістерді және еңбек нарығының қажеттіліктерін алдын ала ескеруге көмектесе алады.
Орталық Азия жасанды интеллектіні қалай дамытуы керек?
Қырғыз Республикасының ғылым, жоғары білім және инновациялар вице-министрі Лира Сулайманова өңір елдері үшін ортақ үш басымдықты атады.
- Цифрлық технологияларды дамыту және жасанды интеллектіні жауапкершілікпен пайдалану.
- Мамандарды даярлау және ғылыми әзірлемелерді тәжірибеге енгізу.
- Мемлекеттік басқаруда деректер мен стратегиялық болжамдау құралдарын қолдану.
«Біздің елдеріміз ұқсас міндеттерді шешуде: ғылымды нығайту, білім сапасын арттыру және бүгінгі экономика үшін мамандар даярлау. Ғылыми білімнің мемлекеттік шешімдерде қолданыс табуы және жаңа технологиялардың адамдарға пайда әкелуі аса маңызды».
Бұл бағыттар Орталық Азия мемлекеттерінің ғылыми ынтымақтастығын нақты практикалық міндеттермен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан жаһандық цифрлық хаб болуды көздейді
Қазақстанның жасанды интеллект және цифрлық даму вице-министрі Бахтияр Мұхаметқалиев елдің өңірлік деңгеймен шектелмей, жаһандық цифрлық хабқа айналу мақсатын атап өтті.
Оның айтуынша, Қазақстанда халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті цифрлық жобаларды дамытуға қажетті алғышарттар бар.
«Қазіргі таңда Қазақстанның жаһандық көшбасшы бола алатын жобалары бар. Мысалы, ресми рейтингтер бойынша еліміз e-gov платформаларының үздік ондығына кіреді, БҰҰ рейтингін алсақ, Қазақстан 24-орында және болашақта бұл көрсеткішті жақсартатыны болжанып отыр. Әрине, халықаралық рейтингтер басты мақсат емес, бірақ олар бұл бағытта атқарылған жұмыстың нәтижесін нақты көрсетеді».
Вице-министрдің сөзінде халықаралық рейтингтер цифрлық мемлекеттік қызметтердің даму деңгейін бағалайтын көрсеткіштердің бірі ретінде аталды.
Сонымен бірге цифрлық трансформацияның нақты нәтижесі азаматтар мен бизнес үшін қызметтердің қолжетімділігіне, қауіпсіздігіне және тиімділігіне байланысты.
Климаттың өзгеруі ғылымға жаңа міндеттер жүктейді
Конференцияда климаттың өзгеруінің әлеуметтік салдарына да назар аударылды.
Қатысушылар климаттық өзгерістердің халық денсаулығына, жұмыспен қамтуға және адамдардың ұтқырлығына ықпалын талқылады.
Орталық Азия үшін бұл мәселелер ерекше өзекті. Өңір мемлекеттері су ресурстары, табиғи орта және климаттық тәуекелдер бойынша өзара байланысты міндеттерді шешіп келеді.
Ғылыми деректер мен болжамдау құралдары ықтимал қауіптерді ертерек анықтауға және бейімделу шараларын жоспарлауға көмектеседі.
Жастардың климаттық бастамаларға қатысуы да жеке талқыланды. Өйткені ұзақ мерзімді экологиялық шешімдердің нәтижесі болашақ ұрпақтың өміріне тікелей әсер етеді.
Конференцияға кімдер қатысты?
Халықаралық жиында мемлекеттік басқару, ғылым, білім, цифрлық технологиялар және тұрақты даму салаларының өкілдері пікір алмасты.
Олардың қатарында Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттары Айжан Сқақова, Юлия Кучинская және Мақсұт Насибулов болды.
Сондай-ақ «Green Academy» ғылыми-білім беру орталығының директоры Бақыт Есекина, Халықаралық ақпараттық технологиялар университетінің президенті Рүстем Биғари және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының ғалым хатшысы Айгүл Көшербаева өз пікірлерін білдірді.
Талқылауға Өзбекстан мемлекеттік спорт академиясы жанындағы Дене шынықтыру және спорт ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері Одилжон Дадабаев пен «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы директорының орынбасары Ришат Рамазанов та қатысты.
Қатысушылар ғылыми білімді мемлекеттік шешімдерде пайдалану, технологиялық өзгерістерге бейімделу және өңірлік ынтымақтастықты күшейту мәселелерін қарастырды.
Конференция қорытындысында қандай бағыттар белгіленді?
Жиын соңында қатысушылар Орталық Азия елдері арасындағы ғылыми және сараптамалық ынтымақтастықты дамытуға бағытталған басымдықтарды белгіледі.
Негізгі бағыттар:
- Мемлекеттік органдар, ғылыми қауымдастық және халықаралық ұйымдар арасындағы диалогты нығайту.
- Климатқа бейімделу саласындағы тәжірибе алмасуды кеңейту.
- Цифрлық трансформация және стратегиялық болжамдау бойынша ынтымақтастықты дамыту.
- Ғылым мен технологияларды қолданудың этикалық қағидаттары бойынша өңірлік ұсыныстар әзірлеу.
Конференция материалдары Тұрақты даму үшін ғылымның халықаралық онжылдығын іске асыруға үлес қоспақ. Бұл халықаралық бастама 2024–2033 жылдарды қамтиды.
Жиынның басты қорытындысы – ғылымды тек зерттеу нәтижесі ретінде емес, климаттық, әлеуметтік және технологиялық өзгерістер жағдайында шешім қабылдаудың маңызды құралы ретінде қарастыру қажеттігі.
Бұған дейін біз ЮНЕСКО аясында Орталық Азиядағы алғашқы халықаралық жасанды интеллект зерттеу орталығын құру мүмкіндігі туралы жазған болатынбыз. Бұл бастама да өңірдегі ғылыми ынтымақтастық пен жаңа технологияларды дамытуға бағытталған.
