Алматыда сақ дәуіріне жататын бірегей алтын аю мүсіншесі табылды. Археологтер оны Наурызбай ауданындағы Қарағайлы қорымынан анықтаған. Екі мың жылдан астам тарихы бар обадан бірнеше адамның сүйегі мен көне қыш ыдыстардың сынықтары да шықты, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Алматы қаласының әкімдігі хабарлады.
Ғалымдардың айтуынша, аю бейнесінде құйылған мұндай алтын әшекей Қазақстан аумағында бұрын кездеспеген. Ал бір обадан бірнеше адамның сүйегінің табылуы сақ дәуіріндегі жерлеу дәстүріне қатысты жаңа сұрақтар туғызып отыр.
Екі мың жылдан астам уақыт бұрынғы қорым
2026 жылы Алматы қаласы музейлер бірлестігі қала әкімдігінің қолдауымен Қарағайлы қорымында шұғыл археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді.
Зерттелген обаның диаметрі 25–26 метр, биіктігі шамамен 2,5 метр. Алдын ала мерзімдеу нәтижесі бойынша ескерткіш біздің заманымызға дейінгі IV–III ғасырларға, яғни ерте темір дәуірінің сақ кезеңіне жатады.
Археологтер қорғанның ежелгі заманда-ақ тоналғанын анықтаған. Тонаушылар қазған шұңқырдың көлемі 3 метр деп көрсетілген.
Тонау салдарынан жерлеу орнындағы заттардың бастапқы орналасуы бұзылып, көптеген археологиялық материал ретсіз шашылып қалған. Соған қарамастан, ғалымдар ғылыми тұрғыдан құнды бірнеше олжа тапты.
Аю бейнесіндегі алтын әшекей несімен ерекше?
Қазба жұмыстарының ең маңызды жаңалығы – аю бейнесінде құйылған шағын алтын мүсінше.
Зерттеушілердің болжамынша, ол бас киімді безендіруге арналған. Бұйымдағы арнайы тесіктер алтын әшекейдің бас киімге тігіліп бекітілгенін аңғартады.
Сақ дәуірінде киім мен бас киімді жануарлар бейнесіндегі алтын бұйымдармен сәндеу кең тараған. Мұндай әшекейлер ежелгі зергерлердің шеберлігін ғана емес, сол кезеңдегі көркемдік дәстүрді де көрсетеді.
Алайда Қарағайлыдан табылған аю мүсіншесінің өзіндік ерекшелігі бар.
«Аю бейнесіндегі алтын мүсінше – Қазақстан үшін бірегей жәдігер. Бұған дейін елімізде мұндай олжа кездеспеген. Бұл жаңалық Қара теңіз маңынан Алтайға дейінгі бүкіл Еуразия кеңістігіндегі мәдени байланыс пен ұқсастықты зерттеуге мүмкіндік береді», – дейді «Алматы қаласы музейлер бірлестігі» КМҚК директоры Ләззат Құдайбергенқызы Сағындықова.
Бұл олжа Еуразияның әртүрлі өңірлеріндегі ежелгі мәдениеттердің көркемдік дәстүрлерін салыстырып зерттеуге жаңа материал береді. Дегенмен мүсіншенің нақты кімге тиесілі болғаны және қандай символдық мағына бергені әзірге анықталған жоқ.
«Алтын адаммен» қандай ұқсастығы бар?
Қарағайлыдан табылған әшекей сақтардың әйгілі аң стиліндегі зергерлік бұйымдарын еске түсіреді.
Мәселен, «Алтын адамның» бас киімінен арқар бейнесіндегі алтын әшекей табылған. Ал 2014 жылы Көкқайнар қорымынан бас киімді сәндеуге арналған барыс мүсіншесі анықталған.
Аю, арқар және барыс бейнелерінің ортақ ерекшелігі – жануарлар бейнесін киімнің сәндік элементі ретінде пайдалану.
Алайда олардың әрқайсысының жасалу тәсілі, қолданылуы мен тарихи мәнін нақтылау үшін жеке ғылыми зерттеу қажет.
Бір обада жеті адам жерленген болуы мүмкін
Қарағайлы қорымындағы екінші маңызды жаңалық – адам сүйектерінің әдеттен тыс көп табылуы.
Алдын ала болжам бойынша, обада төрт ересек адам мен үш бала жерленген болуы мүмкін. Бірақ бұл әзірге түпкілікті ғылыми қорытынды емес.
Жерленген адамдардың нақты санын анықтау үшін қосымша антропологиялық зерттеулер жүргізіледі.
«Қарағайлы қорымындағы зерттеу жұмыстары жалғасуда. Жерлеу рәсімінің ерекшеліктерін нақтылау және жерленген адамдардың санын анықтау мақсатында қосымша ғылыми талдаулар жүргізу жоспарланып отыр. Бұл жұмыстарға антрополог мамандар да тартылады. Бір обадан адам сүйектерінің әдеттен тыс көп табылуы ерекше қызығушылық тудырып отыр. Өйткені мұндай жерлеу орындары Қазақстан аумағында сирек кездеседі. Әдетте осындай көлемдегі обаларға бір немесе екі адам жерленген», – дейді «Алматы қаласы музейлер бірлестігі» КМҚК-нің аға ғылыми қызметкері Марат Мұғалұлы Нұрпейісов.
Археологтер үшін сүйектердің саны ғана емес, олардың орналасуы мен жерлеу рәсімінің ерекшеліктері де маңызды.
Қорғанның ежелгі заманда тоналуы зерттеу жұмысын күрделендіріп отыр. Сондықтан табылған сүйектердің бір жерлеу кезеңіне жататынын немесе әртүрлі уақытта қойылғанын қосымша ғылыми талдау арқылы анықтау қажет.
Алматыда бұған дейін қандай сақ жәдігерлері табылған?
Қарағайлыдағы жаңалық – Алматы қаласы музейлер бірлестігінің соңғы жылдардағы археологиялық зерттеулерінің жалғасы.
Бірлестік 2022 жылы археологиялық қазба жұмыстарын жүргізуге арнайы лицензия алып, қала аумағында дербес ғылыми-зерттеу қызметін бастаған.
Содан бері бірнеше маңызды жаңалық ашылды:
- 2022 жыл. Алатау ауданындағы обадан біздің заманымызға дейінгі V–II ғасырларға жататын сақ жауынгерінің тоналмаған жерлеу орны табылды. Қазба кезінде алтынмен безендірілген қылыш бөліктері, аң стиліндегі алтын әшекейлер, күміс бұйымдар мен адам сүйектері анықталды.
- 2024 жыл. Алатау ауданындағы тағы бір обадан адам сүйектерінің бөліктері, қоладан жасалған бекіткіш элементтер мен шегелер табылды.
- 2025 жыл. Ерте темір дәуіріне жататын обалардың бірінен ежелгі тонаушылар қазған жерасты жолы анықталды.
- 2026 жыл. Қарағайлы қорымынан аю бейнесіндегі алтын мүсінше мен бірнеше адамның сүйектері табылды.
Бұл зерттеулер Алматы аумағында сақ дәуірінің археологиялық мұрасы әлі де толық зерделенбегенін көрсетеді.
Боралдай қорғандары заманауи технологиямен зерттелді
Алматыдағы археологиялық жұмыстар тек дәстүрлі қазба әдістерімен шектелмейді.
«Боралдай сақ қорғандары» археологиялық паркінде Италия және Франция мамандарының қатысуымен геофизикалық зерттеулер жүргізілген.
Заманауи ғылыми әдістер археологиялық ескерткіштердің жер астындағы құрылымын зерттеуге мүмкіндік береді.
Мұндай жұмыстар ескерткіштердің ерекшеліктерін анықтауға, олардың сақталу жағдайын бағалауға және кейінгі зерттеулерді жоспарлауға көмектеседі.
Алтын аю мүсіншесін музейден көруге бола ма?
Әзірге Қарағайлы қорымынан табылған алтын мүсінше музей экспозициясына қойылған жоқ.
Алдымен археологиялық зерттеулер толық аяқталып, жәдігерлер ғылыми өңдеуден өтуі тиіс.
Осыдан кейін аса құнды олжаларды Алматы музейінің экспозициясына енгізіп, көпшілік назарына ұсыну жоспарланып отыр.
Қарағайлыдағы зерттеу сақ дәуіріндегі зергерлік өнер мен жерлеу дәстүрі туралы жаңа мәлімет беріп қана қоймай, Алматының ежелгі тарихын тереңірек тануға мүмкіндік ашып отыр.
Бұған дейін біз Қазақстанда сақ дәуірінің әскери мұрасын зерттеуге арналған археологиялық экспедиция туралы жазған едік. Тарбағатайдағы сол зерттеулер мен Алматыдағы жаңа олжалар ежелгі сақ мәдениетін әртүрлі қырынан танып-білуге мүмкіндік береді.
