Қазақстанда сақтандыру жүйесін ауқымды реформалау жоспарланып отыр. Жүргізушілерге жол апатынан кейін өтемақы алудың жаңа тәртібін енгізу, тұрғын үйді табиғи апаттардан міндетті сақтандыру және сақтандыру полистерінің бағасын жеке тәуекелге қарай есептеу ұсынылды. Бұл бастамалар Қазақстан қаржыгерлерінің XIV конгресінде талқыланды, деп хабарлады Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі.
Алматыда өткен «Сақтандыру: реттеушінің күтулері және сақтандыру нарығының шындығы» сессиясына агенттік төрағасының орынбасары Нұржан Тұрсынханов пен сақтандыру компанияларының басшылары қатысты. Олар 2026–2030 жылдарға арналған сақтандыру нарығын дамыту бағдарламасын және жаңа салалық заң жобасын талқылады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Сақтандыру нарығы 4,8 трлн теңгеге жетті
Қазақстанның сақтандыру секторы соңғы жылдары айтарлықтай өсті. 2022 жылдың басынан бері сақтандыру ұйымдарының активтері 2,6 есеге ұлғайып, 1,8 трлн теңгеден 4,8 трлн теңгеге жеткен.
Сол кезеңде сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 591,7 млрд теңгеден 1,4 трлн теңгеге дейін өсті. Ал сақтандыру төлемдері 135,9 млрд теңгеден 417,9 млрд теңгеге дейін көбейді.
Негізгі көрсеткіштер:
- Сақтандыру ұйымдарының активтері – 4,8 трлн теңге, өсім 2,6 есе.
- Сақтандыру сыйлықақылары – 1,4 трлн теңге, өсім 2,4 есе.
- Сақтандыру төлемдері – 417,9 млрд теңге, өсім 3,1 есе.
Алайда нарықтың өсуіне қарамастан, сақтандырудың экономикадағы рөлі әлі де шектеулі.
2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанда сақтандыру сыйлықақыларының жалпы ішкі өнімге қатынасы 1,22% болды. Салыстыру үшін, дамушы елдердегі орташа көрсеткіш – 2,7%, ал дамыған мемлекеттерде 6,7%.
Бұл айырмашылық сақтандыру қызметтерінің халық пен бизнес арасында әлі де жеткілікті таралмағанын көрсетеді. Реттеуші осы мәселені қолжетімді өнімдерді көбейту және сақтандыру шарттарын жаңарту арқылы шешуді көздеп отыр.
Автосақтандыруда маңызды өзгеріс: өтемақыны өз компанияңыздан аласыз
Реформаның жүргізушілер үшін ең маңызды бағыттарының бірі – міндетті автосақтандырудағы төлем тәртібін өзгерту.
Қазір жол-көлік оқиғасынан кейін залалды өтеу мәселесі апатқа кінәлі жүргізушінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандырған компаниямен байланысты.
Жаңа модель бойынша зардап шеккен жүргізуші кінәлі адамның қай компанияда сақтандырылғанына қарамастан, өзінің сақтандыру ұйымына тікелей жүгіне алады.
Одан кейін сақтандыру компаниялары өзара есеп айырысады. Яғни клиент үшін өтемақы алу процесін жеңілдету көзделіп отыр.
Бұл тетік әзірге енгізілген жоқ. Ол сақтандыру нарығын реформалау аясында жоспарланып отырған өзгерістердің бірі.
Жүргізушілерге ақша немесе автокөлікті жөндету ұсынылады
Тағы бір жаңалық – жол апатынан келген залалды өтеу тәсілін таңдау мүмкіндігі.
Ұсынысқа сәйкес, сақтандыру жағдайы туындағанда азамат екі нұсқаның бірін таңдай алады:
- Келтірілген залал үшін ақшалай сақтандыру төлемін алу.
- Автокөлікті сақтандыру компаниясының техникалық жөндеу орталығында жөндету.
Залалды бағалаудағы келіспеушіліктерді азайту үшін қосалқы бөлшектер мен жөндеу жұмыстары бағаларының бірыңғай анықтамалығын қалыптастыру жоспарланып отыр.
Оны Сақтандырушылар қауымдастығы жүргізеді. Мұндай анықтамалық жөндеу құнын есептеу кезінде ортақ бағалау негізін қалыптастыруға бағытталған.
Автосақтандыру бағасы әр жүргізуші үшін әртүрлі болуы мүмкін
Қазақстан міндетті сақтандырудың бірыңғай моделіне көшуді жоспарлап отыр. Оның маңызды элементі – тарифтік дәліз енгізу.
Бұл жүйеде реттеуші сақтандыру тарифтерінің белгілі бір шектерін белгілейді. Ал компаниялар сол аралықта клиенттің жеке тәуекелдерін ескере отырып, полис бағасын өздері анықтай алады.
Мұндай тәсіл сақтандыру құнын тәуекел деңгейіне қарай саралауға мүмкіндік береді.
Дегенмен нақты тарифтік дәліздер, коэффициенттер және олардың жүргізушілердің сақтандыру жарналарына әсері туралы түпкілікті мәлімет жарияланған жоқ.
Сондықтан барлық жүргізуші үшін полис міндетті түрде қымбаттайды немесе арзандайды деп айтуға әзірге негіз жоқ.
Қазақстанда тұрғын үйді табиғи апаттардан міндетті сақтандыру ұсынылды
Реформаның әлеуметтік маңызы жоғары бастамаларының бірі – тұрғын үйді табиғи апаттардан міндетті сақтандыру жүйесін құру.
Нұржан Тұрсынханов келтірген мәліметке сәйкес, Қазақстан аумағының шамамен 75%-ы дүлей зілзалалардың жоғары тәуекеліне ұшырайды.
Соған қарамастан, елдегі тұрғын үй қорының небәрі 3,2%-ы табиғи апаттардан сақтандырылған.
Бұл жер сілкінісі, су тасқыны және басқа да ауқымды табиғи апаттар кезінде азаматтардың мүліктік шығындарының елеулі бөлігі сақтандыру арқылы өтелмейтінін білдіреді.
Қазіргі жағдайда зардап шеккендерге көмек көрсету шығындарының айтарлықтай бөлігі мемлекетке жүктеледі.
Жаңа жүйенің мақсаты – табиғи апат болғанға дейін қаржылық ресурстар жинақтап, зардап шеккен азаматтарды қолдаудың тұрақты тетігін қалыптастыру.
Алайда тұрғын үйді міндетті сақтандыру әзірге жаңа бастама болып отыр. Полистің нақты бағасы, өтемақы мөлшері және енгізу мерзімі тиісті заңнамалық шешімдер арқылы айқындалуы тиіс.
Зейнетақы аннуитеттерінің жаңа түрлері пайда болуы мүмкін
Ерікті сақтандыру нарығында да жаңа өнімдер әзірлеу көзделген.
Соның бірі – кепілдік берілген өмір бойғы төлемдерді инвестициялық құрамдас бөлікпен біріктіретін зейнетақы аннуитеттері.
Ұсынылып отырған модель бойынша азамат өзінің қаржылық мақсаттарына сәйкес кепілдік берілген және инвестициялық бөліктердің арақатынасын таңдай алады.
Бұл зейнетақы кезеңіндегі тұрақты төлемдер мен инвестициялық мүмкіндіктерді бір өнімде үйлестіруге бағытталған.
Дегенмен инвестициялық құрамдас бөлік нарықтық тәуекелдермен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан мұндай өнімдердің нақты шарттары мен тәуекелдерді бөлу тәртібі маңызды болады.
Сақтандыру агенттерінің комиссиясы ашық көрсетіледі
Реттеуші сақтандыру делдалдарының қызметін ашық етуге де назар аударып отыр.
Агенттік Басқармасының 30 қазандағы қаулысымен сақтандыру шарттары мен полистерінде агенттердің комиссиялық сыйақысының мөлшерін міндетті түрде ашып көрсету көзделген.
Бұл азаматтарға сақтандыру өнімін сату кезінде делдалдың қанша сыйақы алатынын білуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар сақтандыру агенттері мен брокерлерінің біліктілігіне және кәсіби жауапкершілігіне қойылатын талаптарды күшейту жоспарланған.
Сақтандыру жағдайларын рәсімдеуге және төлем алуға көмектесетін делдалдар үшін де жеке талаптар енгізілмек. Олардың қатарында міндетті тіркеу және клиентпен жазбаша шарт жасау бар.
Сақтандыру полистерін онлайн салыстыру жеңілдейді
Сақтандыру нарығын цифрландыру бағдарламаның тағы бір маңызды бағыты болады.
Агенттік Бірыңғай сақтандыру дерекқорын одан әрі дамытуды және цифрлық сақтандыру маркетплейстерінің құқықтық мәртебесін бекітуді жоспарлап отыр.
Мұндай платформалар азаматтарға әртүрлі сақтандыру компанияларының ұсыныстарын салыстыруға және полистерді онлайн сатып алуға мүмкіндік береді.
Бірыңғай дерекқор сақтандыру шарттарын рәсімдеуден бастап олардың қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін ақпарат алмасу мен сүйемелдеу процестерін біріктіруге бағытталған.
Цифрлық сервистердің дамуы сақтандыру өнімдерін таңдау процесін жеңілдетуі мүмкін. Бірақ олардың тиімділігі ұсынылатын ақпараттың толықтығына, шарттардың түсініктілігіне және тұтынушылардың құқықтарын қорғауға байланысты болады.
Қазақстанда тәуелсіз Орталық актуарий құрылады
Сақтандыру реформасындағы институционалдық жаңалықтардың бірі – тәуелсіз Орталық актуарий құру.
Оны «Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ еншілес ұйымының базасында қалыптастыру көзделген.
Орталық актуарий сақтандыру тәуекелдерін математикалық және статистикалық әдістер арқылы бағалауға жауапты болады.
Оның негізгі міндеттері:
- Актуарлық есептеулердің бірыңғай әдіснамасын әзірлеу.
- Өлім-жітім кестелерін қалыптастыру.
- Міндетті сақтандыру тарифтерін есептеу және қайта қарау.
- Сақтандыру тәуекелдерін тәуелсіз бағалау.
- Сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығын бағалау.
Орталық актуарийдің жұмысы тарифтерді есептеуде ортақ әдіснаманы қолдануға және сақтандыру нарығындағы тәуекелдерді бағалау сапасын арттыруға бағытталады.
Сонымен қатар қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыруда кәсіптік тәуекелдерді бағалау мен тарифтерді есептеу әдістемесін жетілдіру жоспарланып отыр.
Жаңа сақтандыру заңы қашан қабылданады?
Сақтандыру нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасы алты стратегиялық бағыт пен 18 бастаманы қамтиды.
Оларды іске асыру үшін қолданыстағы заңнаманы жаңарту қажет.
«Сақтандыру нарығы туралы» жаңа заң жобасы сақтандыру сыныптары мен түрлерінің құрылымын қайта қарауды, халықаралық тәжірибені ескеруді және артық реттеушілік талаптарды қысқартуды көздейді.
Агенттік заң жобасын 2026 жылдың соңына дейін Құрылтайға енгізуді жоспарлап отыр.
Бұл құжаттың сол мерзімде қабылданатынын білдірмейді. Жаңа талаптардың нақты күшіне ену мерзімі заңнамалық рәсімдердің нәтижесіне байланысты болады.
Реформа азаматтар мен бизнес үшін нені өзгертеді?
Сақтандыру нарығын реформалаудың басты мақсаты – полисті тек заң талабын орындау үшін сатып алынатын құжат емес, нақты қаржылық қорғаныс құралына айналдыру.
Жүргізушілер үшін бұл жол апатынан кейін өтемақы алуды жеңілдетуді, тұрғын үй иелері үшін табиғи апаттардың қаржылық зардаптарынан қорғану мүмкіндігін кеңейтуді білдіреді.
Ал бизнес үшін сақтандыру өнімдерінің қолжетімділігі мен тәуекелдерді басқару тетіктерінің дамуы маңызды.
Дегенмен бастамалардың көпшілігі әзірге жоспарланған өзгерістер деңгейінде. Олардың нақты нәтижесі жаңа заңның мазмұнына, тарифтердің қолжетімділігіне және сақтандыру компанияларының міндеттемелерін орындау сапасына байланысты болады.
Бұған дейін біз Қазақстанда тұрғын үйді міндетті сақтандыру жүйесін енгізу жоспары, оның ықтимал құны және табиғи апаттардан қорғау тетіктері туралы жазған едік. Жаңа жүйе кезең-кезеңімен енгізілуі көзделген бастамалардың бірі болып отыр.
