Азияға жаңа қауіпсіздік тетіктері қажет. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Бакуде өткен АӨСШК VII саммитінде қақтығыстардың алдын алу, жасанды интеллектіні реттеу, Каспий арқылы цифрлық байланысты дамыту және су ресурстарын бірлесіп басқару жөнінде бірқатар бастама көтерді. Мемлекет басшысының ұсыныстары Ақорданың ресми хабарламасында жарияланды, деп хабарлайды DKNews.kz.
2026 жылғы 15 қазанда Әзербайжан астанасында өткен саммитте Президент халықаралық қауіпсіздік жүйесіндегі өзгерістерге тоқталып, Азия мемлекеттерін саяси мәлімдемелерден нақты бірлескен іс-қимылға көшуге шақырды.
Қазақстанның бастамалары қауіпсіздік, цифрлық технологиялар, көлік дәліздері, энергетика, экология және білім беру салаларын қамтиды.
АӨСШК Азияның 90 пайызға жуық аумағын қамтиды
Мемлекет басшысы сөзінің басында Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиевке қонақжайлығы және саммитті жоғары деңгейде ұйымдастырғаны үшін алғыс айтты. Сонымен қатар Әзербайжанның АӨСШК-ге төрағалығы ұйымның халықаралық ықпалын арттыруға бағытталғанын атап өтті.
Тоқаев Қазақстанның осы форумды құруға отыз жылдан астам уақыт бұрын бастамашы болғанын еске салды.
«Қазақстан үшін Кеңестің маңызы ерекше. Еліміз отыз жылдан аса уақыт бұрын кең байтақ өңірде өзара сенімді арттыру және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге септігін тигізу мақсатында осы форумды құру жөнінде бастама көтерген болатын. Содан бері АӨСШК өзара тиімді нәтижеге қол жеткізу үшін мүше мемлекеттерді ортақ іске жұмылдырып келеді. Бастапқыда Азиядағы қауіпсіздікті сақтап, сенімді нығайтуды көздейтін жалпыға ортақ тікелей диалог форматында құрылған бұл алаң бүгінде бірегей форумға айналды. Ұйымға мүше елдер Азия құрлығының шамамен 90 пайызын қамтиды. Мұнда Жер шары тұрғындарының жартысынан астамы өмір сүреді. Халықаралық институттардың көбінде мұндай әлеует жоқ», – деді Мемлекет басшысы.
Президенттің пікірінше, ұйымның ауқымы оның халықаралық қауіпсіздік мәселелерін шешуге қатысу мүмкіндігін көрсетеді. Ал Азияның болашағын қалыптастыруда жастардың рөлі ерекше.
«Қауіпсіз әрі гүлденген Азия құруға деген шынайы ниетімізді көрсететін АӨСШК рухы шын мәнінде белгілі брендке айналды. Бүгін Лаостың осы Ұйымға мүше болғанына қуаныштымын», – деді ол.
Тоқаев халықаралық қауіпсіздік жүйесінің әлсірегенін айтты
Президент саммит әлемдегі геосаяси жағдай күрделенген кезеңде өтіп жатқанын атап өтті. Оның айтуынша, халықаралық қатынастарда күш қолдану басымдыққа ие болып, құқық үстемдігіне негізделген қауіпсіздік қағидаттары әлсіреп келеді.
Мемлекет басшысы қарулы қақтығыстардың көбеюі мен гуманитарлық дағдарыстардың ауқымына назар аударды.
«Түптеп келгенде, халықаралық қауіпсіздік архитектурасының іргесі шайқала бастады. Бұл жайт құқық үстемдігі көлеңкеде қалып, күш көрсету басымдыққа ие болған қауіпті үрдіспен қатар жүруде. Былтыр әлемде қарулы қақтығыстар саны Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі көрсеткіштен асып түсті. Бұл кикілжіңдердің құны статистикалық деректермен ғана емес, адам ғұмырымен де өлшеніп жатыр. Өткен жылдың өзінде 20 қарулы қақтығыс болып, 37 мыңнан астам бейбіт тұрғын ажал құшты. 117 миллионнан аса адам босқынға айналды, ал 266 миллион жан ішер асқа жарымай отыр. Бұл ұзақ жылдар бойы жаһандық тұрақтылық пен қауіпсіздікке қол жеткізуге бағытталған бірлескен саяси күш-жігердің нәтижесін жоққа шығарды. Сондықтан Азияға анағұрлым мықты институттар қажет. Ниеттестік жөніндегі декларациялар қабылдаудың дәуірі өтті», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президент келтірген деректер халықаралық қауіпсіздік мәселесінің тек әскери немесе саяси сипатпен шектелмейтінін көрсетеді. Қақтығыстар халықтың қоныс аударуына, азық-түлік тапшылығына және экономикалық тұрақсыздыққа да әсер етеді.
АӨСШК толыққанды халықаралық ұйымға айналуы керек
Тоқаев 2022 жылы Астанада өткен VI саммитте Кеңесті толыққанды халықаралық ұйымға айналдыру туралы уағдаластыққа қол жеткізілгенін еске салды.
Қазір бұл бағыттағы негізгі міндеттердің бірі – АӨСШК Жарғысын қабылдау.
«Бүгінде Ұйымға төрағалық етіп отырған Әзербайжан бұл миссияны лайықты деңгейде іске асырып келеді. АӨСШК Жарғысының қабылдануын асыға күтеміз. Бұл алдағы іс-қимылымыздың жол картасы болады. Қазақстанның АӨСШК трансформациясына қатысты ұстанымы бұған дейін бекітілген міндеттемелерге негізделген. Сондай-ақ ортақ түсіністікке қол жеткізуге және тиісті келісімдерді әзірлеуге икем танытуды басшылыққа алады. Кеңес Азиядағы орнын сақтай отырып, жаһандық серіктестермен ынтымақтастыққа ашық институт болуға тиіс. Ұйым өзара сенім рухындағы дәйекті диалог пен сындарлы консультацияға негізделген қауіпсіздік моделін ілгерілетуі керек», – деді Мемлекет басшысы.
Жарғының қабылдануы ұйымның құқықтық және институционалдық негіздерін нығайтуға мүмкіндік береді. Алайда құжаттың түпкілікті бекітілуі мүше мемлекеттердің келісіміне байланысты.
Қазақстан қақтығыстардың алдын алатын жаңа тетік ұсынды
Саммиттегі негізгі бастамалардың бірі – АӨСШК аясында Превентивті дипломатия тетігін іске қосу.
Бұл механизм мемлекеттер арасындағы қайшылықтарды ерте кезеңде талқылауға, келіссөздер жүргізуге және қақтығыстың ушығуына жол бермеуге бағытталмақ.
«Біздің Ұйым дау-дамайды бейбіт жолмен реттеуге, қарусыздандыруға және бейбітшілікті нығайтуға айтарлықтай үлес қоса алады. Бүгінде мұның маңызы арта түсті. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы және басқа да халықаралық институттармен байланыс орната отырып, АӨСШК Азия мен одан тысқары аймақтардағы қайшылықтарды еңсеруде анағұрлым белсенді рөл атқаруға тиіс. Осы орайда, Кеңеске мүше елдердің ұжымдық саяси ерік-жігерін нәтижелі бастамаларға жұмылдыруға шақырамыз. Нақты қадам ретінде Превентивті дипломатия тетігін іске қосуды ұсынамыз. Бейбітшілікті шиеленіске дейін орнықтыру керек. Қақтығыстың алдын алу оның салдарын жоюға қарағанда анағұрлым тиімді әрі арзанға түседі. Мұндай тетік Ұйымға мүше елдердің шешім шығаруға жүйелі түрде атсалысуына және мәлімдеме қабылдаудан гөрі келісілген іс-әрекетке көшуіне мүмкіндік береді», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Бұл ұсыныстың басты ерекшелігі – дағдарыс басталғаннан кейін әрекет етудің орнына оның алдын алуға басымдық беру.
Механизм іске қосылған жағдайда мемлекеттер қауіпсіздікке қатысты мәселелерді тұрақты консультациялар арқылы талқылауға мүмкіндік алады.
Жасанды интеллект АӨСШК-нің алтыншы бағыты болуы мүмкін
Президент жасанды интеллектінің қарқынды дамуы халықаралық қауіпсіздікке жаңа сын-қатерлер туғызатынын айтты.
Әсіресе, кибершабуылдар, автономды интеллектуалды жүйелер және технологияларды халықаралық деңгейде реттеудің кешеуілдеуі алаңдаушылық тудырып отыр.
«Жасанды немесе супер интеллект қазірдің өзінде экономикалық даму мен ұлттық бәсекеге қабілеттілікті айқындайтын факторға айналды. Кибершабуылдар заманауи қақтығыстарды ушықтыруда төтенше рөл атқарады. Бұдан бөлек, жасанды интеллектінің бақылаусыз дамуы зор алаңдаушылық туғызады. ЖИ-дің мүмкіндігі молая түскенімен, оны халықаралық-құқықтық реттеу тетіктері жетіле қоймаған. Қазірдің өзінде ЖИ агенттерінің қорғау тетіктерін айналып өтіп, сыртқы жүйелерге рұқсатсыз қол жеткізу фактілері тіркелді. Егер халықаралық-құқықтық тетіктерді енгізу арқылы осы үдерістерді тоқтатпасақ, мұндай жағдайлардың салдары ауырлап, мемлекеттер арасындағы қақтығыс шиеленісе түсуі ықтимал. Жасанды интеллектінің дамуы адамзаттың оны тиімді бақылау қабілетінен асып түспеуі керек. Сондықтан сенімді нығайту шаралары цифрлық ортаға да тиесілі. Меніңше, АӨСШК қолда бар бес өлшемді алтыншы, яғни жасанды интеллектімен толықтыруы керек», – деді Қазақстан Президенті.
Қазақстанның ұсынысы жасанды интеллектіні тек экономикалық даму құралы емес, халықаралық қауіпсіздік мәселесі ретінде де қарастыруға негізделген.
Егер бастама қолдау тапса, цифрлық қауіпсіздік, технологиялық тәуекелдер және жасанды интеллектіні жауапты пайдалану АӨСШК-нің жеке ынтымақтастық бағытына айналуы мүмкін.
Алматыда БҰҰ-ның цифрлық шешімдер орталығы орналасады
Тоқаев жасанды интеллектіні тиімді пайдалану экономикалық өсімді жеделдетіп, мемлекеттік басқарудың сапасын арттыра алатынын атап өтті. Бірақ жаңа технологиялардың тәуекелдерін мемлекеттер бірлесіп бақылауы қажет.
«Жақында Вашингтонда қол қойылған Суперинтеллект бойынша келісімді құптаймыз. Шын мәнінде, бұл құжат Біріккен Ұлттар Ұйымы аясындағы халықаралық шарттың негізі бола алады. АӨСШК аталған үдеріске зор үлес қосуға қауқарлы екеніне сенімдімін. Осы саладағы жаһандық күш-жігер аясында Қазақстан Алматыда БҰҰ ЭСКАТО тұрақты даму мақсаттары үшін Азия-Тынық мұхиты цифрлық шешімдер орталығын орналастырады. Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңеске мүше мемлекеттер аймағымыздың цифрлық болашағын бірге қалыптастыру үшін Орталық жұмысына атсалысады деп ойлаймын», – деді Мемлекет басшысы.
Орталықтың Алматыда орналасуы Қазақстанның өңірлік цифрлық ынтымақтастықтағы рөлін кеңейтуге мүмкіндік береді.
Бұл бастама БҰҰ құрылымдары мен Азия мемлекеттері арасындағы технологиялық тәжірибе алмасуға арналған қосымша алаң қалыптастыруды көздейді.
Қазақстан мен Әзербайжан Каспий арқылы цифрлық желі тартуда
Мемлекет басшысы бірнеше мемлекет қатысатын стратегиялық жобалар үшін ақпараттық қауіпсіздіктің маңызы артып келе жатқанын айтты.
Осы бағыттағы маңызды жобалардың бірі – Каспий теңізінің табанымен тартылатын Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісі.
«Бүгін Қазақстан мен Әзербайжан маңызды кезеңге қадам басты. Елдеріміз Каспий табанымен тартылған Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісін іске асыруға кірісті. Цифрлық Жібек жолы бірегей жобасы Еуразия кеңістігінде анағұрлым жылдам әрі қауіпсіз мәлімет алмасуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар Азияның цифрлық әлеуетін нығайтып, ынтымақтастықтың тың бағыттары ашылады», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Жоба Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы цифрлық инфрақұрылымды байланыстырып, Еуразия кеңістігіндегі деректер алмасудың жаңа бағытын дамытуға арналған.
Бұл байланыс желісі халықаралық ақпарат тасымалының тұрақтылығы мен қауіпсіздігін арттыруға ықпал етуі мүмкін.
Тоқаев Азияның жаңа көлік стратегиясын әзірлеуге шақырды
Президент Әзербайжан мен Армения арасындағы бітімге келу үдерісіне қолдау білдірді. Оның пікірінше, Оңтүстік Кавказдағы келісімдер Шығыс пен Батыс арасындағы көлік байланыстарын дамытуға қосымша мүмкіндік береді.
«Ондаған жылдар бойғы қақтығыстардан кейінгі тараптардың ымыраға келуі жаңа перспективаға жол ашып, Шығыс пен Батыс арасында байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Берік саяси ерік-жігері мен зор экономикалық әлеуеті бар АӨСШК ірі трансшекаралық жобаларды жүзеге асыруға елеулі үлес қоса алады. Сондықтан АӨСШК-нің көлік байланысы стратегиясын бірлесе әзірлеуді ұсынамын. Бұл Стратегия өңіріміздегі «Бір белдеу, бір жол», Солтүстік – Оңтүстік халықаралық көлік дәлізі, Орта дәліз және TRIPP бастамасын қоса алғанда, негізгі халықаралық көлік бағыттарының әлеуетін зерделеуге мүмкіндік береді», – деді Президент.
Ұсынылған стратегия бірнеше ірі халықаралық көлік бағытын қамтиды:
- «Бір белдеу, бір жол» бастамасы.
- Солтүстік – Оңтүстік халықаралық көлік дәлізі.
- Орта дәліз.
- TRIPP бастамасы.
Қазақстан бұл бағыттарды өзара байланыстыру арқылы транзиттік мүмкіндіктерді кеңейтуді және халықаралық тасымал жүйесінің тұрақтылығын арттыруды көздейді.
Каспий арқылы жасыл энергия Еуропаға жеткізілуі мүмкін
Энергетикалық қауіпсіздік те саммиттің маңызды тақырыптарының бірі болды.
Президент қазіргі халықаралық қақтығыстар трансшекаралық энергетикалық инфрақұрылымға әсер етіп, әлемдік нарықтардағы тұрақсыздықты күшейтіп отырғанын атап өтті.
«Трансшекаралық энергетикалық инфрақұрылым қақтығыстардың зардабын жиі тартуда. Соның салдарынан әлемдегі энергетика нарығында тұрақсыздық белең алды. Бұл болжаусыз кезең дағдарыс аймағынан тыс елдердің де экономикалық өсімін тежеуде. Дәл осы себепті еліміз серіктестікке ден қойып отыр. Қазақстан, Әзербайжан және Өзбекстан жасыл энергия жеткізу жөніндегі стратегиялық серіктестік туралы келісімге қол қойды. Осылайша, Каспий жасыл энергетикалық дәлізінің негізі қаланды. Бұл елдеріміздің энергетикалық жүйелерін өзара байланыстырып, Қара теңіз арқылы Еуропа нарықтарына шығуға жол ашады», – деді Мемлекет басшысы.
Үш ел арасындағы келісім жаңартылатын энергия көздерін дамытуға және электр энергиясын халықаралық нарықтарға жеткізуге арналған инфрақұрылым қалыптастыруды көздейді.
Бұл бағыт Қазақстанның энергетикалық экспортын әртараптандыру мүмкіндіктерімен де байланысты.
Қазақстан мұнайын Баку – Тбилиси – Жейхан арқылы тасымалдау артады
Тоқаев Қазақстан мен Әзербайжан Баку – Тбилиси – Жейхан құбыры арқылы қазақстандық мұнай тасымалының көлемін ұлғайтуды жоспарлап отырғанын айтты.
Президент Каспий теңізінің халықаралық энергетикалық қауіпсіздік жүйесіндегі стратегиялық рөліне назар аударды.
«Каспий теңізі өңіріміздің ғана емес, әлемнің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде айрықша маңызға ие. Қазақстан Каспий өңірдегі және одан тысқары мемлекеттердің ортақ игілігі үшін әрқашан бейбітшілік пен ынтымақтастық кеңістігі болуы керек деп санайды. Бұл ретте су ресурстары мен экология саласындағы бірлескен күш-жігер арқылы оны сақтап қалу өте өзекті», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Қазақстан үшін Каспий бір мезгілде энергетикалық, көлік және экологиялық маңызы бар аймақ саналады.
Сондықтан теңіздегі экономикалық жобаларды дамыту су ресурстарын қорғау және экологиялық қауіпсіздік шараларымен қатар жүргізілуі қажет.
Азиядағы су тапшылығы: Қазақстан жаңа серіктестік ұсынды
Мемлекет басшысы Азия мен Тынық мұхиты аймағындағы су тапшылығын ұзақмерзімді сын-қатерлердің бірі ретінде атады.
Президент келтірген мәліметке сәйкес, бұл өңірде әлем халқының 60 пайызы тұрады. Алайда жаһандық су ресурстарының тек 35 пайызы осы аймаққа тиесілі.
Осыған байланысты Қазақстан АӨСШК аясында су ресурстары серіктестігін құруды ұсынды.
«Азия мен Тынық мұхиты аймағында дүние жүзі халқының 60 пайызы мекендейді. Алайда бұл өңір әлемдік су қорының 35 пайызына ғана иелік етеді. Сәйкесінше, өңірдің су ресурстарымен қамтылуы жан басына шаққанда әлем бойынша төменгі орында. Қазақстан су ресурстары алдағы уақытта да ынтымақтастықтың көзі болуы керек деп санайды. Осыған орай технология алмасу, бірлесіп зерттеу және су үнемдейтін шешімдерді ілгерілету мақсатында АӨСШК су ресурстары серіктестігін құруды ұсынамын. Бұл ретте Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесінде су ресурстарына қатысты жаһандық күн тәртібін жүйелі үйлестіруді қамтамасыз ететін Халықаралық су ұйымын құру бастамасын көтерді. Аталған ұсынысты АӨСШК мүше мемлекеттерінің қосылуына мүмкіндік бере отырып, Орталық Азия елдері мен Әзербайжан бірлесе ілгерілетуіне болады», – деді Президент.
Жаңа серіктестік су үнемдеу технологияларын енгізуге, ғылыми зерттеулерді біріктіруге және мемлекеттер арасындағы тәжірибе алмасуды кеңейтуге бағытталмақ.
Қазақстанның БҰҰ жүйесінде Халықаралық су ұйымын құру туралы ұсынысы да осы мәселеге халықаралық деңгейде назар аударуды көздейді.
Қазақстан 28 елдің студенттеріне шәкіртақы беруге дайын
Саммиттің қорытынды бөлігінде Президент адами капиталды дамыту мәселесіне тоқталды.
Оның пікірінше, қауіпсіздік, цифрлық инфрақұрылым және экономикалық ынтымақтастық саласындағы бастамалар білім мен ғылымға инвестиция салмайынша толық нәтиже бермейді.
Сондықтан Қазақстан АӨСШК аясында адами капитал жөніндегі серіктестік құруды ұсынды.
«Бұдан мың жылдан астам уақыт бұрын ұлы философ әрі ғалым әл-Фараби қоғамның қуаты оның халқының білімі мен адамгершілік қасиеттерінде екенін айтқан. Сондықтан Ұйымға мүше мемлекеттерді АӨСШК-нің адами капитал жөніндегі серіктестігін құруға шақырамын. Мақсат – жас ұрпақты технологиялық, экономикалық және геосаяси жаңғырулар екпінімен сәт сайын өзгеріп жатқан әлемге бейімдеу. Біз осы маңызды мәселені шешуге үлес қосу үшін сарапшылық тәжірибемізді, маңдайалды университеттер мен ғылыми-зерттеу ұйымдарының әлеуетін ұсынуға дайынбыз. Келесі жылы қауіпсіздік пен сенімді нығайту саласындағы ғылыми зерттеуге арналған стипендиялық бағдарлама іске қосылуы ықтимал. Қазақстан Ұйымға мүше 28 мемлекеттің студенттеріне шәкіртақы ұсынуға, сондай-ақ ғалымдарға зерттеу гранттарын беруге әзір», – деді Мемлекет басшысы.
Президенттің ұсынысына сәйкес, 2027 жылы қауіпсіздік пен сенімді нығайту бағытындағы ғылыми зерттеулерге арналған стипендиялық бағдарлама іске қосылуы мүмкін.
Қазақстан АӨСШК-ге мүше 28 мемлекеттің студенттеріне шәкіртақы, ал ғалымдарына зерттеу гранттарын ұсынуға дайын екенін білдірді.
Бағдарлама жүзеге асқан жағдайда Азия елдері арасындағы академиялық ынтымақтастық пен ғылыми байланыстар кеңейе алады.
Баку саммиті Қазақстан үшін нені білдіреді?
Қасым-Жомарт Тоқаевтың VII саммитте көтерген бастамалары Қазақстанның Азиядағы қауіпсіздік пен экономикалық ынтымақтастықты өзара байланысты бағыттар ретінде қарастыратынын көрсетті.
Президент ұсынған негізгі басымдықтар қатарында қақтығыстардың алдын алу, жасанды интеллектіні реттеу, халықаралық көлік дәліздерін дамыту, энергетикалық қауіпсіздік, су ресурстарын қорғау және білім беру саласындағы серіктестік бар.
Алайда ұсыныстардың басым бөлігі әзірге бастама деңгейінде. Оларды іске асыру үшін АӨСШК-ге мүше мемлекеттердің келісімі, тиісті құжаттар мен нақты бірлескен жобалар қажет.
Саммит соңында Мемлекет басшысы Әзербайжанның АӨСШК-ге төрағалығы табысты жалғасатынына тілектестік білдірді. Сондай-ақ қабылданған Баку декларациясы ұйымның алдағы жұмысына берік негіз қалайтынына сенім білдірді.
Бұған дейін біз Қазақстанның АӨСШК-ні толыққанды халықаралық ұйымға айналдыру және оның институционалдық негізін нығайту жөніндегі жұмысы туралы жазған едік. 2025 жылғы кездесуде Кеңес Жарғысының жобасын келісу, ұйымның құқықтық негіздерін дамыту және Азиядағы қауіпсіздік пен сенімді нығайту мәселелері талқыланған.
