Қазақстанның капитал нарығы 217 млрд долларға жетті. Соңғы бес жылда акциялар мен облигациялар нарығының жиынтық көлемі іс жүзінде екі есеге ұлғайған. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, ендігі міндет – қор нарығын экономиканы ұзақ мерзімді қаржыландырудың маңызды көзіне айналдыру.
Бұл туралы 8 қазанда IX Conference Capital Markets Kazakhstan конференциясында агенттіктің Бағалы қағаздар нарығы департаментінің директоры Иван Мойсов мәлімдеді. Ол Ұлттық Банкпен бірлесіп әзірленген Капитал нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасын таныстырды.
Қазақстанның қор нарығы бес жылда қалай өзгерді?
2021 жылы Қазақстанның акциялар мен облигациялар нарығының жиынтық көлемі 111 млрд доллар болған. Қазір бұл көрсеткіш 217 млрд долларға жетті.
Нарықтың негізгі көрсеткіштері:
- Акциялар нарығының капиталдануы – 91 млрд доллар немесе ЖІӨ-нің шамамен 26%-ы.
- Акциялар нарығының 2021 жылдан бергі орташа жылдық өсімі – 22%.
- Айналыстағы облигациялар көлемі – 126 млрд доллар немесе ЖІӨ-нің шамамен 36%-ы.
- Қарыз нарығының орташа жылдық өсімі – 16%.
Алайда нарықтың көлемі ұлғайғанымен, компаниялар үшін қаржы тарту мүмкіндіктерін кеңейту және бағалы қағаздар саудасын жандандыру міндеті сақталып отыр.
Жаңа бағдарлама жеті басым бағыт бойынша 35 стратегиялық шара мен 173 нақты іс-шараны қамтиды.
Акциялар нарығында қандай өзгеріс болады?
Реттеуші қор нарығының өсуін тек акциялар бағасының қымбаттауымен немесе жаңа компаниялардың биржаға шығуымен өлшеу жеткіліксіз деп есептейді.
Негізгі назар инвесторлар еркін сатып алып, сата алатын акциялар үлесін арттыруға аударылады.
«Біздің қағидаттық ұстанымымыз – өсім жаңа листингтермен және айналыстағы қағаздарды қайта бағалаудан гөрі еркін айналыстағы акциялар үлесін ұлғайтумен қамтамасыз етілуге тиіс»
Иван Мойсовтың бұл мәлімдемесі қор нарығы үшін акциялардың нақты айналымы маңызды екенін көрсетеді. Компанияның нарықтық құны жоғары болғанымен, оның акциялары аз саудаланса, инвесторлар үшін оларды сатып алу немесе сату қиын болуы мүмкін.
IPO-ға шығу жеңілдей ме?
Бағдарлама компаниялардың қор нарығына шығуын жеңілдетуге бағытталған бірнеше бастаманы көздейді.
Олардың қатарында:
- IPO құжаттарын тапсырудың бірыңғай терезесін енгізу.
- Ірі жеке компанияларды акцияларын орналастыруға дайындау.
- Шағын және орта бизнес үшін листингтің аккредиттелген демеушілері институтын құру.
- Жария емес акционерлік қоғамның жаңа ұйымдық-құқықтық нысанын енгізу.
- Квазимемлекеттік компаниялардың акцияларын орналастырғанда жергілікті жеке инвесторларға міндетті үлес қарастыру.
Жария емес акционерлік қоғам жауапкершілігі шектеулі серіктестік пен акциялары көпшілікке ұсынылатын жария акционерлік қоғам арасындағы аралық нысан ретінде ұсынылып отыр.
Ал жергілікті бөлшек транш азаматтардың квазимемлекеттік компаниялардың акцияларын сатып алуға қатысу мүмкіндігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Бұл өзгерістер әзірге ұсыныс деңгейінде. Олардың нақты қолданылу тәртібі нормативтік құжаттар қабылданғаннан кейін айқындалады.
Euroclear жүйесіне тікелей қосылу жоспарланған
Қор нарығындағы тағы бір маңызды міндет – бағалы қағаздардың өтімділігін арттыру.
Бағдарлама маркет-мейкерлер институтын дамытуды, бағалы қағаздарды қарызға беру және жабылмаған қысқа сатылымдар тетіктерін жетілдіруді, биржадан тыс мәмілелердің ашықтығын күшейтуді көздейді.
Сонымен қатар шетелдік инвесторлардың Қазақстан нарығына қолжетімділігін жеңілдету жоспарланған.
Осы бағыттағы маңызды қадамдардың бірі – 2027 жылы Euroclear халықаралық есеп айырысу және бағалы қағаздарды сақтау инфрақұрылымына тікелей қосылу.
Бұл бастама жүзеге асса, шетелдік инвесторлардың қазақстандық бағалы қағаздармен жұмыс істеуіне байланысты операциялық рәсімдерді жеңілдетуге мүмкіндік тууы мүмкін.
Зейнетақы активтерінің 20–30%-ын жеке басқарушыларға беру ұсынылды
Капитал нарығын дамытудың негізгі бағыттарының бірі зейнетақы активтерін инвестициялық басқару жүйесіне қатысты.
Агенттік жекелеген инвестициялық мандаттарды лицензияланған қазақстандық басқарушы компанияларға конкурстық негізде кезең-кезеңімен беруді ұсынады.
Бұл ретте азаматтардың зейнетақы жарналары бұрынғыдай Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына түсуді жалғастырады. Ұлттық Банк инвестициялық саясатты қалыптастыру және бақылау функцияларын сақтайды.
Жоспарланған кезеңдер:
- 2027 жыл – қажетті нормативтік базаны әзірлеу.
- 2027–2028 жылдар – реттеушілік ортада пилоттық кезең өткізу.
- 2030 жыл – бәсекелестік мандаттар бойынша жеке басқарушылар басқаратын зейнетақы активтерінің үлесін 20–30%-ға жеткізу.
Жеке басқарушылардың қатысуын кеңейтумен қатар, олардың капиталына, тәуекелдерді басқаруына және ақпаратты ашуына қойылатын талаптарды күшейту жоспарланған.
Зейнетақы активтерін бөлек сақтау және тәуелсіз кастодиандық бақылау да көзделеді. Бұл тетіктер активтерді басқару мен сақтауды бір-бірінен ажыратуға бағытталған.
Маңыздысы, 20–30% көрсеткіші азаматтардың зейнетақы жинақтарының осындай бөлігі қазірдің өзінде жеке компанияларға берілгенін білдірмейді. Бұл – 2030 жылға арналған мақсат.
Бизнес облигация шығару арқылы қаржыны тезірек тарта ала ма?
Бағдарламада компаниялардың облигация шығару рәсімдерін жеңілдету де қарастырылған.
Қазір мұндай қаржыландыруға шығу бірнеше айға созылуы мүмкін. Реттеуші құжаттарды рәсімдеу мерзімін қысқартуды ұсынады.
Негізгі шаралар:
- Құжаттарды тапсырудың бірыңғай терезесін енгізу.
- Облигациялық бағдарламаның базалық проспектісін қолдану.
- Шағын және орта шығарылымдар үшін жеңілдетілген проспект енгізу.
- Даму институттарының облигация шығарылымының 30–70%-ына ішінара кепілдік беру мүмкіндігін қарастыру.
Осы шаралардың нәтижесінде компаниялардың нарыққа шығу мерзімін үш-алты айдан бір-екі айға дейін қысқарту күтіледі.
Бұл бизнеске банк кредитінен бөлек, инвесторлардан ұзақ мерзімді қаржы тарту мүмкіндігін кеңейтуі ықтимал. Дегенмен облигация шығару компания үшін борыштық міндеттеме болып қала береді.
2030 жылға қарай қандай көрсеткіштерге қол жеткізу көзделген?
Капитал нарығын дамыту бағдарламасында бірнеше нақты мақсат белгіленген.
- Борыштық бағалы қағаздар көлемінің ЖІӨ-ге қатынасын 45–50%-ға жеткізу.
- Акциялар нарығының капиталдануын ЖІӨ-нің 30–35%-ына дейін ұлғайту.
- Облигациялардың айналымдылығын 20–25%-ға жеткізу.
- Акциялар айналымдылығын 5–10%-ға дейін арттыру.
Бұл мақсаттар нарық көлемін ғана емес, бағалы қағаздардың нақты сауда белсенділігін арттыруға бағытталған.
Бағдарлама жүзеге асқан жағдайда компаниялар үшін ұзақ мерзімді қаржыландыру көздері көбейіп, инвесторларға ұсынылатын қаржы құралдарының аясы кеңеюі мүмкін.
Қазақстанда «Капитал нарығы туралы» жаңа заң қабылданбақ
Реформаның құқықтық негізін жаңа «Капитал нарығы туралы» заң қалыптастыруы тиіс. Ол 2003 жылы қабылданған қолданыстағы «Бағалы қағаздар рыногы туралы» заңды алмастыруға арналған.
Жаңа құжат халықаралық IOSCO стандарттары мен еуропалық реттеу қағидаттарына негізделген.
Заң жобасы жаңа қаржы құралдарын дамытуға, кредиторлардың құқықтарын қорғауды күшейтуге және инвесторлардың дауларын қаржы омбудсманы арқылы реттеу мүмкіндігін енгізуге бағытталған.
Құжатты 2026 жылғы желтоқсанда Құрылтайға енгізу жоспарланып отыр. Әзірге заң қабылданған жоқ, ал ұсынылған өзгерістердің күшіне енуі заңнамалық рәсімдердің нәтижесіне байланысты болады.
Бұған дейін біз Алматыда Қазақстанның капитал нарығын жаңғырту мәселелері талқыланғанын жазған едік. Сол кезде де 2030 жылға дейінгі бағдарлама, IPO рәсімдерін жеңілдету, зейнетақы активтерін басқару және инвесторлардың құқықтарын қорғау бастамалары қарастырылған болатын.
