Қазақстанда зейнетақы жинақтарын басқару тәртібі өзгерді. Енді салымшылар өз жасына және тәуекелге дайындығына қарай инвестициялық стратегияны таңдай алады. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің басқармасы 2026 жылғы 30 қазанда зейнетақы активтерін басқаруға қатысты №155 қаулыны қабылдады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Жаңа тәртіп бойынша инвестициялық портфельді басқарушылар (ИПБ) клиенттеріне үш түрлі стратегия ұсына алады. Олар тәуекел деңгейі, активтердің құрамы, инвестициялау мерзімі және кірістілікті бағалау тәртібі бойынша ерекшеленеді.
Бұған дейін әрбір басқарушы барлық салымшы үшін жасына қарамастан бір ортақ портфель қалыптастыратын. Енді зейнетке шығуына бірнеше жыл қалған азамат пен еңбек жолын енді бастаған адамның жинақтары әртүрлі стратегия бойынша инвестициялануы мүмкін.
Зейнетақы жинақтарына арналған үш стратегия
Жаңа ережеге сәйкес, әрбір инвестициялық портфельді басқарушы үш портфельге дейін ұсына алады. Бірақ олардың барлығы әр салымшыға бірдей қолжетімді емес.
Консервативті портфель – жасына қарамастан барлық салымшыға арналған. Негізінен облигацияларға инвестиция салуға бағдарланған. Басқарушының жұмысы әр жылдың қорытындысы бойынша бағаланады.
Қалыпты портфель – зейнет жасына дейін үш жылдан астам уақыт қалған азаматтарға қолжетімді. Мұнда акциялар мен облигациялар үйлестіріледі. Инвестициялық нәтиже үш жылдық кезең бойынша бағаланады.
Тәуекелі жоғары портфель – зейнетке шығуына 13 жылдан астам уақыт қалған адамдарға арналған. Негізінен акцияларға бағдарланады. Ықтимал кірістілігі жоғары болуы мүмкін, бірақ нарықтағы баға ауытқуларына көбірек тәуелді. Нәтижесі бес жылдық кезеңнің қорытындысы бойынша бағаланады.
Бұл тәсілдің негізгі қағидаты қарапайым: зейнетке дейінгі уақыт неғұрлым ұзақ болса, салымшының ұзақмерзімді инвестициялау мүмкіндігі соғұрлым кең болады. Ал зейнет жасына жақындаған сайын жинақтың сақталуына басымдық беріледі.
90%, 85% және 80%: басқарушылар қандай жауапкершілік алады?
Жаңа жүйеде әрбір портфель үшін кірістіліктің жеке бағдары белгіленеді. Ол қазақстандық және әлемдік акциялар мен облигациялардың жиынтық нарықтық индексіне негізделеді.
Басқарушының нәтижесі осы көрсеткішпен салыстырылады. Сонымен қатар әр стратегия үшін ең төменгі кірістілік деңгейі қарастырылған:
- Консервативті портфель – тиісті нарықтық бағдар кірістілігінің кемінде 90%-ы.
- Қалыпты портфель – кемінде 85%-ы.
- Тәуекелі жоғары портфель – кемінде 80%-ы.
Егер белгіленген бағалау кезеңінің қорытындысында портфель кірістілігі осы ең төменгі деңгейден төмен болса, басқарушы айырманы өз капиталы есебінен өтеуге міндетті.
Мұнда маңызды ерекшелік бар: 90%, 85% және 80% – салымшыға уәде етілген жылдық табыс емес. Бұл тиісті нарықтық бағдардың кірістілігіне қатысты белгіленген ең төменгі көрсеткіштер.
Сондықтан тәуекелі жоғары портфельді таңдау жинақ міндетті түрде көбірек өседі дегенді білдірмейді. Нарықтағы өзгерістер инвестициялық нәтижеге әсер етеді.
Шетел валютасындағы инвестицияларға шектеу қойылды
Жаңа ережелер әрбір портфельдегі шетел валютасында номинирленген инвестициялардың ең жоғары үлесін де белгілейді.
- Консервативті портфельде – 40%-дан аспайды.
- Қалыпты портфельде – 70%-дан аспайды.
- Тәуекелі жоғары портфельде – 80%-дан аспайды.
Демек, стратегияның тәуекел деңгейі жоғарылаған сайын басқарушының шетел валютасындағы активтерге инвестиция салу мүмкіндігі де кеңейеді.
Сонымен бірге зейнетақы активтерін орналастыруға рұқсат етілген қаржы құралдарының тізбесі сақталады. Басқарушылар қаражатты белгіленген нормативтік талаптар аясында инвестициялауға тиіс.
Жинақты бірнеше басқарушыға бөлуге болады
Жаңа тәртіп салымшыларға зейнетақы қаражатын басқаруда қосымша икемділік береді.
Енді жинақты бірнеше инвестициялық портфельді басқарушы арасында немесе бір басқарушының әртүрлі портфельдеріне бөлуге болады.
Мысалы, салымшы өзіне қолжетімді стратегиялар шегінде қаражатының бір бөлігін консервативті портфельге, қалғанын қалыпты немесе тәуекелі жоғары портфельге бағыттай алады.
Алайда бір басқарушының басқа портфеліне ауысуға жылына бір реттен жиі рұқсат етілмейді.
Мұндай ауысу үшін БЖЗҚ сайты арқылы өтініш беру қажет.
Жас шектеуіне сәйкес келмей қалса, ақша қайда аударылады?
Жаңа жүйеде салымшының жасы инвестициялық стратегияға сәйкестігін анықтайтын негізгі өлшемдердің бірі болады.
Мәселен, тәуекелі жоғары портфельді таңдаған адамның зейнетке шығуына 13 жылдан аз уақыт қалса, ол бұрынғы стратегиясының жас талабына сәйкес келмейді.
Мұндай жағдайда БЖЗҚ жинақтарды сол басқарушының жасына сәйкес келетін басқа портфеліне автоматты түрде аударады.
Егер басқарушыда қолайлы портфель болмаса, қор салымшыны алдын ала хабардар етеді. Азамат басқа басқарушыны таңдай алады немесе қаражатын Ұлттық Банктің басқаруына қайтара алады.
Бұл механизм зейнет жасына жақындаған сайын инвестициялық тәуекелді қайта қарауға мүмкіндік береді.
Зейнетақы ақшасының сақталуы қалай қамтамасыз етіледі?
Жаңа тәртіпте әрбір инвестициялық портфельдің активтері кастодиан-банктегі жеке шоттарда есепке алынады.
Басқарушы әр портфельдің инвестициялық нәтижесі үшін бөлек жауап береді.
Сонымен қатар портфельді жабуға қатысты шектеулер енгізілген.
Басқарушы портфельді тиісті бағалау кезеңі аяқталғаннан кейін ғана жаба алады. Ол бұл шешімі туралы бір жыл бұрын ескертуге міндетті.
Бұдан бөлек, басқарушының қарамағында кемінде бір инвестициялық портфель қалуы тиіс.
Егер жабылатын портфель бойынша кірістілік ең төменгі нормативтік деңгейге жетпесе, басқарушы алдымен айырманы салымшыларға өз капиталы есебінен өтеуі қажет.
Зейнетақы жинағының 100%-ын басқаруға беруге болады
Жаңа қаулы зейнетақы жүйесіндегі бұған дейін басталған өзгерістерді толықтырады.
2026 жылғы 7 қыркүйектен бастап салымшылар зейнетақы жинақтарының 100%-ына дейін жеке инвестициялық портфельді басқарушыларға бере алады.
Бұған дейін міндетті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан жинақтар бойынша мұндай мүмкіндік 50%-бен шектелген болатын.
Бірақ жинақтың 100%-ын басқаруға беру ақшаны қолма-қол шешіп алу дегенді білдірмейді. Қаражат зейнетақы жүйесінде қалады, тек оны инвестициялайтын басқарушы мен стратегия өзгереді.
Салымшы жинағының бір бөлігін Ұлттық Банктің басқаруында қалдыруға да құқылы.
205,8 млрд теңге: жеке басқарушыларда қанша ақша бар?
2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша жеке инвестициялық портфельді басқарушылардың қарамағындағы зейнетақы активтерінің көлемі 205,8 млрд теңгені құрады.
Олардың басқаруында 208 мыңнан астам салымшының жинақтары болды.
Реттеуші келтірген тізімде алты инвестициялық портфельді басқарушы көрсетілген:
- «Alatau City Invest» АҚ.
- «BCC Invest» АҚ.
- «Halyk Global Markets» АҚ.
- «Halyk Finance» АҚ.
- «Сентрас Секьюритиз» АҚ.
- «Tansar Capital» АҚ.
Бұл ретте компанияның тізімде болуы оның жаңа салымшылардан өтініш қабылдап жатқанын білдірмейді. Сондықтан жинақты аудармас бұрын БЖЗҚ-дағы өзекті ақпаратты тексеру маңызды.
Жаңа ереже салымшыларға не береді?
Өзгерістердің негізгі артықшылығы – салымшының жеке жағдайын ескеруге мүмкіндік берілуі.
Бұрын әр басқарушының барлық клиенті бір инвестициялық стратегия аясында қарастырылса, енді азаматтар зейнетке дейінгі уақытын және тәуекелге дайындығын ескере алады.
Реттеуші жаңа жүйе зейнетақы жинақтарының ұзақмерзімді кірістілігін арттыруға және жеке басқарушылар арасындағы бәсекелестікті күшейтуге ықпал етеді деп күтеді.
Дегенмен бұл әзірге күтілетін нәтиже. Нақты тиімділік инвестициялық портфельдердің бірнеше жыл ішіндегі көрсеткіштері арқылы бағаланады.
Салымшылар үшін басқарушыны таңдағанда тек өткен кезеңдегі табысқа емес, портфельдің құрамына, тәуекел деңгейіне, бағалау мерзіміне және белгіленген ең төменгі кірістілік талаптарына назар аудару маңызды.
Жаңа тәртіп қашан күшіне енеді?
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі басқармасының 2026 жылғы 30 қазандағы №155 қаулысы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.
Сондықтан жаңа ереженің нақты күшіне ену күні құжаттың ресми жарияланған күніне байланысты.
Бұған дейін біз зейнетақы жинағының 100%-ын жеке басқарушыға беру мүмкіндігі, қаражаттың сақталуы және инвестициялық тәуекелдер туралы егжей-тегжейлі жазған болатынбыз. Ендігі өзгеріс салымшыларға басқарушы компаниямен қатар, өз жасына сәйкес келетін инвестициялық стратегияны таңдауға мүмкіндік береді.
