Қазақстанда банк реформасының негізгі нормативтік базасы қалыптасты. Жаңа «Банктер туралы» заңды іске асыру аясында 80-нен астам нормативтік құқықтық акт әзірленіп, қабылданды. Бұл туралы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) Қазақстандағы жыл сайынғы миссиясы аясында өткен кездесудің қорытындысы бойынша хабарлады.
Агенттік төрағасы Мәдина Әбілқасымова ХВҚ-ның Қазақстан бойынша миссиясының басшысы Амина Ларешпен кездесті. Тараптар банк жүйесінің орнықтылығын, активтердің сапасын, стресс-тестілеу нәтижелерін және қаржы секторындағы реформалардың орындалуын талқылады, деп хабарлайды DKNews.kz.
80-нен астам құжат: банк жүйесінде не өзгерді?
Қазақстанда жаңа «Банктер туралы» заң аясында қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жүйесі жаңартылып жатыр.
Агенттік мәліметінше, қазіргі уақытта банк қызметін реттеудің негізгі бағыттарын қамтитын 80-нен астам нормативтік құқықтық акт әзірленіп, қабылданған.
Өзгерістер банктердің тұрақтылығын бақылаумен ғана шектелмейді. Олар корпоративтік басқаруға, тәуекелдерді бағалауға, қаржы ұйымдарының клиенттермен жұмысына және төлем қабілетін жоғалтқан банктерді реттеуге де қатысты.
Реформаның негізгі бағыттары:
- Базалық және әмбебап банктік лицензияларды көздейтін реттеу моделін енгізу.
- Корпоративтік басқару мен тәуекелдерді басқару талаптарын күшейту.
- Банктердің клиенттермен жұмысын қадағалаудың жаңа тәсілдерін енгізу.
- Қаржылық қызметтерді тұтынушылардың құқықтарын қорғауды кеңейту.
- Төлем қабілетсіз банктерді қалпына келтіру және реттеу тетіктерін жаңарту.
- Банк тәуекелдерін алдын ала анықтауға бағытталған қадағалауды дамыту.
Бұл өзгерістердің мақсаты – банк жүйесіндегі ықтимал проблемаларды ертерек анықтап, қаржы ұйымдарының жауапкершілігін күшейту.
Базалық және әмбебап лицензиялардың айырмашылығы неде?
Жаңа реттеу жүйесінің маңызды жаңалықтарының бірі – банктік лицензиялардың екі түрін көздейтін пропорционалды модель.
Олар базалық және әмбебап лицензиялар болып бөлінеді.
Мұндай тәсіл банк қызметіне қойылатын талаптарды қаржы ұйымының ауқымы мен тәуекел деңгейіне қарай саралауға мүмкіндік береді.
Пропорционалды реттеудің мәні – барлық банкке бірдей талап қолданудың орнына, олардың қызмет ерекшеліктерін ескеру.
Алайда бұл базалық лицензиясы бар банктер қаржылық тұрақтылық немесе клиенттердің құқықтарын қорғау талаптарынан босатылады дегенді білдірмейді.
Қазақстан банктері қаншалықты тұрақты?
ХВҚ өкілдерімен кездесуде Қазақстанның банк секторы жоғары орнықтылықты сақтап отырғаны атап өтілді.
Агенттік бұл жағдайды банктерді қадағалау жүйесін жаңартумен және төлем қабілетсіз қаржы ұйымдарын реттеудің халықаралық стандарттарға сәйкес әзірленген жаңа тетігімен байланыстырды.
Кездесуде банк активтерінің сапасы мен стресс-тестілеу нәтижелері де қаралды.
Стресс-тестілеу – экономикалық жағдай күрт нашарлаған кезде банктің ықтимал шығындарға қаншалықты төтеп бере алатынын бағалау әдісі.
Мысалы, мұндай бағалау экономикалық белсенділіктің төмендеуі, қарыз алушылардың төлем қабілетінің нашарлауы немесе қаржы нарығындағы күрделі өзгерістер жағдайында банктердің тұрақтылығын талдауға мүмкіндік береді.
Дегенмен осы кездесудің қорытындысында стресс-тестілеудің нақты сандық нәтижелері жарияланған жоқ.
ХВҚ ұсынымдары толық орындалған бағыт қандай?
Кездесудің маңызды тақырыптарының бірі – Қаржы секторын бағалау бағдарламасы (FSAP) бойынша ұсынымдардың орындалуы.
Агенттік мәліметінше, 2024 жылғы FSAP бағалауы негізінде Базель комитетінің негізгі қағидаттарына сәйкестікті қамтамасыз етуге бағытталған жол картасы толық орындалды.
Бұл банк секторын халықаралық қадағалау талаптарына жақындату жөніндегі жұмыстың маңызды кезеңі.
Іске асырылған реформалар банк топтарын қадағалауды күшейтіп, тәуекелдерді басқару және капитал жеткіліктілігін бағалау тәсілдерін жетілдірді.
Сонымен қатар резервтерді қалыптастыру және байланысты тұлғалармен операциялар жүргізу қағидалары қатаңдатылды.
Нәтижесінде реттеушінің мәліметінше, Қазақстандағы банк қадағалауы тәуекелге көбірек бағдарланған әрі халықаралық тәжірибеге жақындаған.
Бұл жерде жол картасының толық орындалуы ХВҚ-ның барлық ықтимал ұсынымдары түгел аяқталды дегенді білдірмейді. Әңгіме Базель комитетінің негізгі қағидаттарына сәйкестікке арналған нақты шаралар жоспары туралы болып отыр.
Төлем қабілетін жоғалтқан банктерге жаңа тәсіл қолданылады
Банк реформасында қаржы ұйымдарының төлем қабілетсіздігін реттеу мәселесіне ерекше назар аударылған.
Жаңа модель банктің жағдайы күрделенген кезде оны қалпына келтіру және қажет болған жағдайда арнайы реттеу рәсімдерін қолдану тетіктерін қамтиды.
Мұндай жүйенің негізгі міндеті – проблемаларды қаржы жүйесінің тұрақтылығына елеулі қауіп төндірмей тұрып шешуге мүмкіндік жасау.
Банктерді тәуекелге бағдарланған қадағалау да осы мақсатқа қызмет етеді. Реттеуші қаржы ұйымының көрсеткіштерін ғана емес, оның тәуекелдерді басқару сапасын және ықтимал осал тұстарын бағалайды.
Бұл тәсіл проблемалар туындағаннан кейін әрекет етумен салыстырғанда, алдын алу шараларының маңызын арттырады.
Тұтынушылық және ипотекалық кредиттер де талқыланды
Мәдина Әбілқасымова мен Амина Лареш халықтың кредит жүктемесіне қатысты мәселелерді де қарастырды.
Атап айтқанда, тұтынушылық және ипотекалық кредиттеу, байланысты тараптарды кредиттеу, шамадан тыс борыш жүктемесінің алдын алу және проблемалық берешекті реттеу шаралары талқыланды.
Бұл мәселелер банктердің тұрақтылығымен қатар, қарыз алушылардың қаржылық жағдайына да тікелей қатысты.
Шамадан тыс кредит жүктемесі азаматтардың төлем қабілетіне әсер етіп, мерзімі өткен берешектің өсу қаупін арттыруы мүмкін.
Сондықтан реттеуші үшін кредит нарығын дамыту мен қарыз алушыларды қорғау арасындағы теңгерімді сақтау маңызды.
Кездесу барысында осы бағыттар бойынша жаңа шектеулердің қабылданғаны немесе нақты мөлшерлемелердің өзгергені хабарланған жоқ.
Банктердің клиенттермен жұмысына бақылау күшейді
Жаңа заң аясында қаржылық қызметтерді тұтынушылардың құқықтарын қорғау тетіктері кеңейтілді.
Сонымен қатар банктердің клиенттермен қарым-қатынасын бағалауға бағытталған іс-қимылды қадағалау жүйесі енгізілді.
Бұл тәсіл қаржы ұйымының капиталы мен өтімділігін бақылаумен қатар, оның қызмет көрсету тәжірибесіне де назар аударуды көздейді.
Атап айтқанда, қаржы өнімдерінің шарттарын түсіндіру, клиенттерге ақпарат беру және шағымдарды қарау сияқты мәселелер қадағалау тұрғысынан маңызды.
Осылайша, банк жүйесіндегі реформалар қаржы ұйымдарының тұрақтылығын ғана емес, тұтынушылармен жұмыс сапасын да қамтиды.
2030 жылға дейін капитал және сақтандыру нарықтары жаңғыртылады
ХВҚ миссиясымен кездесуде банктерден бөлек, Қазақстанның капитал және сақтандыру нарықтарын реформалау мәселесі көтерілді.
Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Агенттік екі секторды дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламаларының жобаларын әзірледі.
Оларды іске асыруға қажетті заңнамалық база да дайындалған.
Капитал нарығындағы өзгерістер ұзақмерзімді инвестициялар тарту мүмкіндіктерін кеңейтуге және қаржыландыру құралдарын дамытуға бағытталған.
Ал сақтандыру нарығын реформалау саланың тұрақтылығы мен тиімділігін арттыруды көздейді.
Дегенмен бағдарламалардың әзірленуі олардың барлық шарасы іске асырылды дегенді білдірмейді. Келесі кезеңде тиісті құқықтық және ұйымдастырушылық шешімдер қажет болады.
Қазақстан мен ХВҚ ынтымақтастықты жалғастырады
Кездесу қорытындысында тараптар тұрақты диалогтың маңызын атап өтті.
Сонымен қатар ХВҚ тарапынан техникалық көмек көрсетуге болатын негізгі бағыттар айқындалды.
Олардың қатарында бағалы қағаздар нарығын дамыту, тәуекелге бағдарланған банк қадағалауын жетілдіру және қаржы ұйымдарының клиенттермен жұмысын бақылау тәсілдерін дамыту бар.
Қазақстан үшін мұндай ынтымақтастық халықаралық тәжірибені ескере отырып, қаржы секторындағы реформаларды одан әрі жетілдіруге мүмкіндік береді.
Бұған дейін біз Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәдина Әбілқасымовамен кездесуінде банк активтерінің 75,6 трлн теңгеге жеткені, 80 нормативтік құқықтық акт қабылданғаны және тұтынушылық кредиттеуді бақылау күшейтілгені туралы жазған болатынбыз.
