Тозған нысан бірден жөнделмейді. Қазақстанда апаты жиілеген құбырдың немесе әбден ескірген жылу желісінің өзі мемлекеттік қаржыландыруға автоматты түрде өте алмайды, деп хабарлайды DKNews.kz.
«Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында әр жоба алдымен өзінің қаншалықты қажет екенін дәлелдеуі керек. Одан кейін техникалық шешімі, құны, қаржыландыру тәсілі мен тұрғындар үшін нақты нәтижесі тексеріледі. Осы сынақтардың бәрінен өткен нысан ғана құрылыс кезеңіне жетеді.
Бұл талаптың мәні қарапайым: бюджет пен тартылған қаражат «қай жерде құбыр ескі болса, сол жерге» бөлінбейді. Ақша нақты есептелген, іске асыруға дайын және нәтижесі өлшенетін жобаларға бағытталуы тиіс.
Тозу деңгейі жалғыз өлшем емес
Жобаға ұсынылған әр нысан бес негізгі көрсеткіш бойынша бағаланады.
Біріншісі — тәуекел. Егер нысан істен шықса, қанша тұтынушы зардап шегуі мүмкін, оның тозу деңгейі қандай, апат қаншалықты жиі болады және жүйеге түсетін жүктеме қандай — осының бәрі есепке алынады.
Екінші мәселе — техникалық шешім. Кейде бүтін бір желіні ауыстырудың қажеті болмайды. Жекелеген учаскені жаңарту немесе белгілі бір жабдықты алмастыру жеткілікті болуы мүмкін. Сондықтан жоба авторлары ең тиімді нұсқаны негіздеуге тиіс.
Үшінші көрсеткіш — дайындық деңгейі. Қажетті бастапқы деректер бар ма, жобалық құжаттар әзірленді ме, құрылыс белгіленген уақытта бастала ала ма — мұның бәрі осы кезеңде қаралады.
Төртінші сүзгі — құны. Мамандар есептің қаншалықты негізді екенін, жабдық пен құрылыс жұмыстарының бағасын және кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын тексереді.
Соңғысы — нәтиже. Қаржы жұмсалғаннан кейін нысанда нақты не өзгеретіні алдын ала есептелуі керек: тозу қаншаға азаяды, апат саны қалай төмендейді, қуат қаншалықты артады.
Демек, «нысан ескі» деген бір ғана дәлел жеткіліксіз. Оның орнына мемлекет толық дайындалған және нәтижесін цифрмен көрсетуге болатын жобаны күтеді.
Құрылысқа дейін алты кезең бар
Алғашқы іріктеуден өткен жоба бірден мердігер іздеуге кіріспейді. Оның алдында техникалық, тарифтік және қаржылық бағалаудан тұратын алты кезең тұр.
Алдымен орталық мемлекеттік органдар мен әкімдіктер жаңғыртуды қажет ететін нысандардың тізімін жасайды. Бұл жерде олардың жай-күйі, тозуы, апаттылығы және қандай жұмыс қажет екені көрсетіледі.
Одан кейін өтінімнің өзі тексеріледі. Бизнес-жоспар, инвестициялық негіздеме, техникалық шешім, жоба құны және қаржыландыру тәсілі салыстырылады. Осыдан кейін ғана келісілген өтінім қалыптасады.
Үшінші кезеңде жобалау тапсырмасы мен жобалау-сметалық құжаттама дайындалады.
Егер жоба EPC моделімен жүзеге асырылса, осы кезеңде жобалау, жабдық жеткізу және құрылыс жұмыстарын өз мойнына алатын мердігер анықталады.
Бір жоба бірнеше ведомствоның сүзгісінен өтеді
ЭКСЖ жобасын қарау бір ғана министрлік немесе әкімдік шеңберінде жүрмейді.
Процеске табиғи монополия субъектілері, жергілікті әкімдіктер, Энергетика министрлігі, Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі, Табиғи монополияларды реттеу комитеті, «ТКШ ҚазОрталығы» АҚ және «Бәйтерек» ұлттық холдингі қатысады.
Қаржыландыру тетігіне қарай Қазақстан Даму Банкі, Қазақстан Тұрғын үй Компаниясы, екінші деңгейдегі банктер мен халықаралық қаржы ұйымдары да қосылуы мүмкін.
Мұндай құрылымның себебі бар: бір тарап нысанның техникалық жағдайын бағаласа, екіншісі тарифті қарайды, үшіншісі қаржының қайтарылу мүмкіндігін есептейді.
Қаржы әр жобаға әртүрлі жолмен беріледі
Төртінші кезеңде жобаның нақты қалай қаржыландырылатыны анықталады.
Бұл шешім кәсіпорынның меншік нысанына, қаржылық жағдайына және жобаның экономикалық көрсеткіштеріне байланысты қабылданады.
Қаражат Қазақстан Даму Банкі, екінші деңгейдегі банктер немесе халықаралық қаржы ұйымдары арқылы тікелей несие түрінде берілуі мүмкін.
Мемлекеттік кәсіпорындар үшін басқа жол да қарастырылған. Қазақстан Тұрғын үй Компаниясы жергілікті атқарушы органдардың бағалы қағаздарын сатып алу арқылы қаржыландыруға қатыса алады.
Осы кезеңнің соңында жобаға ақша қай арнамен келетіні және оның негізгі шарттары белгілі болады.
Тарифтік шешімсіз жоба құрылысқа жетпейді
Бесінші кезең тұтынушылар үшін де маңызды. Бұл жерде тартылған қаражаттың қалай қайтарылатыны анықталады.
Табиғи монополияларды реттеу комитеті жоба бойынша міндеттемелерді инвестициялық бағдарлама мен тарифке енгізіп, тиісті тарифтік шешім қабылдайды.
Яғни нысанды жөндеу қажеттігін дәлелдеу жеткіліксіз. Жобаға жұмсалған қаражаттың қаржылық моделі де алдын ала құрылуы керек.
Бұған дейін Қазақстандағы ТКШ саласында есептегіштер, тарифтер және коммуналдық инфрақұрылымды жаңғыртуға қатысты қандай өзгерістер жоспарланғанын да жазған едік. Есептегіштер мен жаңа тарифтер туралы материалды оқу
Соңғы шешімнен кейін ғана техника алаңға шығады
Алтыншы кезең — қаржыландыру және жобаны іске асыру.
Қаржы ұйымы соңғы сараптаманы жүргізіп, түпкілікті шешім қабылдайды. Қаражат мақұлданғаннан кейін сатып алу рәсімдері мен құрылыс жұмыстары басталады.
Осы сәттен бастап техникалық және қаржылық операторлар жұмыстың барысын және бөлінген қаражаттың мақсатты пайдаланылуын бақылайды.
Сөйтіп, әкімдіктің бастапқы тізіміне енген нысан мен нақты құрылыс басталған сәттің арасында бірнеше бөлек шешім бар. Әрқайсысында жобаның қажеттілігі, бағасы немесе қаржылық тұрақтылығы қайта тексеріледі.
Мақсат — желілердің тозуын 40%-ға дейін түсіру
«Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасы Қазақстан бойынша 2029 жылға дейін жүзеге асырылады.
Жобаның негізгі межелерінің бірі — коммуналдық инфрақұрылымның тозу деңгейін 40%-ға дейін төмендету, ал апат қаупін 20%-ға қысқарту.
Бұл міндет аясында елдегі су, жылу және электрмен жабдықтау жүйелерін кезең-кезеңімен жаңарту көзделген.
Қазақстанда коммуналдық желілерді жаңарту қазірдің өзінде бірқатар өңірде жүріп жатыр. Біз бұған дейін елдегі коммуналдық желілердің қалай жаңартылып жатқанын және қандай нысандардың бағдарламаға кіргенін жазған едік.
Сондай-ақ Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымды жаңғыртуға 13 трлн теңге инвестиция бағыттау жоспары туралы бұған дейін егжей-тегжейлі жаздық.
ЭКСЖ-дағы негізгі өлшем де осы жерде көрінеді: құрылысқа қанша ақша жұмсалғаны ғана емес, одан кейін тұрғындардың үйінде су, жылу мен электрдің қаншалықты тұрақты болатыны есепке алынуы тиіс.
